Το Ιστορικό βιβλίο και η Ιστορία μέσα από την λογοτεχνία

 

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό του έθνους “Η Ιστορία Σήμερα” (Σα 19 Ιανουαρίου 2013)

 

Η εκδοτική άνοιξη του Ιστορικού βιβλίου και της Ιστορίας μέσα στις ιστορίες

 

Πριν από τέσσερα χρόνια το “Βιβλίο και Ιστορία” ήταν απλώς θεματική έκθεση του ΕΚΕΒΙ, στην 6η Διεθνή έκθεση βιβλίου στη Θεσσαλονίκη. Οι υπό έκθεση τίτλοι ήταν 1700 από 90 εκδοτικούς οίκους και πανεπιστημιακά ιδρύματα αλλά μέχρι σήμερα πολλά έχουν αλλάξει στο μεταξύ.Η Ιστορία, πρώτα απ' όλα που κάνει πια στη ζωή μας την βαριά και καθοριστική της παρουσία. Η καθημερινότητά μας που ως ομιχλώδες αίνιγμα αναζητά σε ό,τι έχει ήδη συμβεί την λύση. Η σαφής πεποίθηση πως η γνώση και η επίγνωση είναι σωτήριες.Η εκδοτική θέση όσον αφορά τα βιβλία και η συγγραφική στροφή και προτίμηση.

Κατά συνέπεια, και παρά την έρευνα που διεξήγαν τα Publicότι“πιο ευτυχισμένοι είναι οι Έλληνες που διαβάζουν βιβλία”, ο τζίρος όσον αφορά τα βιβλία άλλα αποκαλύπτει. Το μόνο σίγουρο είναι η εκδοτική άνοιξη όσον αφορά την Ιστορία, με κάθε μορφή και σε κάθε εκδοχή της: Μελέτες, δοκίμια,χρονικό, μαρτυρίες, αλλά και μια στροφή της ελληνικής λογοτεχνία και της παγκόσμιας προς της Ιστορία, γενικότερα,εφόσον κατά γενική ομολογία στην ιστορία των ανθρώπων όλα είναι αλυσίδα. Αλλά για αυτή την καινούργια εκδοτική θέση και τάση, ο λόγος στους ίδιους τους εκδότες και φυσικά στους συγγραφείς.

 

“Ο Λαμαρτίνος είχε πει πως η ιστορία μάς διδάσκει τα πάντα, ακόμα και το μέλλον,και ο Αριστοτέλης πως για να καταλάβεις κάτι, πρέπει να παρατηρήσεις το αρχικό του στάδιο και την εξέλιξή του”,διαπιστώνουν οι ίδιοι οι εκδότες,αναγνωρίζοντας ότι “η Ιστορία είναι η καθημερινότητά μας, οι πράξεις μας, η συμπεριφορά μας” τελικά. Το ζητούμενο είναι “αυτή η γοητευτική αναδιήγησή της να συνδεθεί με τις νεότερες γενιές”. Αναγνωρίζοντας το ότι “η γνώση της Ιστορίας μπορεί να αλλάξει άρδην το πώς βλέπουμε το σύγχρονο κόσμο”, κάνουν λόγο οι εκδότες:

Γιώτα Λιβάνη (εκδ. “Α.Α.Λιβάνη”), Θάνος Ψυχογιός(εκδ. “Ψυχογιός”), Νώντας Παπαγεωργίου(εκδ. “Μεταίχμιο”), Άννα Πατάκη (εκδ.“Πατάκη”), Εύα Καραιτίδη (εκδ. “Εστία”),Αλέξανδρος Καλέντης (εκδ. “Καλέντη”),Κωνσταντίνος Γκοβόστης (εκδ. “Γκοβόστη”και Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης (εκδ.“Ιωλκός”).

 

Όλα είναι μια αλυσίδα και δεν υπάρχει σπασμένος κρίκος

 

Η Γιώτα Λιβάνη (εκδ. Α.Α.Λιβάνη)

 

“Ο Λαμαρτίνος είχε πει πως η ιστορία μάς διδάσκει τα πάντα, ακόμα κι το μέλλον,και ο Αριστοτέλης πως για να καταλάβεις κάτι, πρέπει να παρατηρήσει το αρχικό του στάδιο και την εξέλιξή του. Αυτό επιτυγχάνεται μόνο με τη γνώση της ιστορίας. Για να κατανοήσουμε τους καιρούς μας αλλά και αυτούς που έρχονται,τι τι σχεδιάζεται δηλαδή για το μέλλον της νέας γενιάς, θα πρέπει να είμαστε γνώστες του παρελθόντος. Όλα είναι μια αλυσίδα, και δεν υπάρχει σπασμένος κρίκος. Μόνο όποιος γνωρίζει παγκόσμια ιστορία και γεωπολιτική μπορεί να κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους έχουμε βρεθεί σήμερα σε αυτή τη δυσχερή θέση, γιατί οδηγήθηκαν εδώ τα πράγματα.Είναι ένα παιχνίδι βασικό, το οποίο ανασχεδιάζεται κάθε φορά, θα μπορούσαμε ίσως να πούμε “εκμοντερνίζεται”, η βάση του όμως είναι η ίδια. Το κοινό τα γνωρίζει όλα αυτά και διψά να μάθει ακόμα περισσότερα. Αυτός είναι ο κύριος λόγος της άνθησης του ιστορικού βιβλίου.Η επίτευξη της μάθησης γίνεται είτε απευθείας μέσα από τα ιστορικά έργα-δοκίμια, μελέτες, είτε μέσα από τη λογοτεχνία, και σε αυτή την περίπτωση προσφέρεται μαζί με τη γνώση και ψυχαγωγία.

Είναι ευχάριστο το γεγονός ότι ο κόσμος θέλει να μάθει, να μορφωθεί. Γνωρίζει ότι μόνο έτσι μπορεί να αντιδράσει, να προβλέψει και να κατακτήσει δικαιώματά του”.

 

Η λογοτεχνία είναι οι ιστορίες για την Ιστορία

 

Θάνος Ψυχογιός (εκδ. “Ψυχογιός”)

“Πιστεύω ότι η σχέση ανάμεσα σε Λογοτεχνία (όχι μόνο με τη μορφή ιστορικού μυθιστορήματος)και Ιστορία μετρά την ίδια τη σχέση, την κίνηση της Λογοτεχνίας προς την πραγματική ζωή. Αν σκεφτούμε ότι Ιστορία είναι τα τραγικά συμβάντα που έχουν σφραγίσει τις εποχές της ανθρωπότητας, τότε η Λογοτεχνία είναι οι ιστορίες γι' αυτά τα συμβάντα.

Έτσι,από μια άποψη, η Λογοτεχνία είναι οι ιστορίες για την Ιστορία- και της Ιστορίας. Προσωπικά, αυτό μου φαίνεται ιδιαιτέρως συναρπαστικό και δεν είναι τυχαίο που ο κατάλογος των Εκδόσεων Ψυχογιός βρίθει μυθιστορημάτων που συνδιαλέγονται ποικιλοτρόπως με την Ιστορία. Εκτός από τα “καθαρόαιμα”ιστορικά μας μυθιστορήματα (με μείζονα ονόματα όπως του Σινουέ, του Κόρνγουελ,του Μανφρέντι κ.α) υπάρχουν σπουδαίες στιγμές της παγκόσμιας λογοτεχνίας στις οποίες η συνομιλία Λογοτεχνίας και Ιστορίας λαμβάνει διαστάσεις άκρως γοητευτικής σύνθεσης, σε μια ωραία επαναπροσέγγιση και επανεξέταση των πάντων. Ενδεικτικά αναφέρω την “Περίπτωση Φίνκλερ” ή το “Ο Παπαγάλος και ο Ολιβιέ στην Αμερική” ενώ έχω κατά νου τις περιπλανήσεις του Μουρακάμι στην ιαπωνική και την παγκόσμια Ιστορία, τα κατασκοπευτικά βιβλία του Ρόμπερτ Χάρις, την αστυνομική τριλογία του Λέιφ Πέρσον γύρω από τη δολοφονία του Ούλοφ Πάλμε. Τα παραδείγματα δεν έχουν τέλος και, βέβαια, δεν περιορίοζνται στην ξένη λογοτεχνική παραγωγή. 'Ελληνες συγγραφείς μας έχουν αναμετρηθεί συχνά με κορυφαία θέματα της πρόσφατης ελληνικής, κυρίως,Ιστορίας και η ανταπόκριση που βρίσκουν από τους αναγνώστες είναι αξιοσημείωτη.

Σκέφτομαι ότι αυτό το λογοτεχνικό πλησίασμα της Ιστορίας την εξανθρωπίζει, της δίνει πρόσωπο, όνομα. Θα μπορούσα να πω ότι η Λογοτεχνία μετατρέπει την Ιστορία σε ιστορίες για να μας επιτρέψει να την ζήσουμε έτσι όπως πραγματικά είναι- όχι ως στατιστικές, ημερομηνίες κλπ. Πρόκειται για ζωντάνεμα του παρελθόντος, ο χαμένος χρόνος που κερδίζεται ξανά και ξανά. Σε αυτή τη συνθήκη εντοπίζω και την αιτία για τη διαχρονικά ευνοική υποδοχή τέτοιων βιβλίων από το αναγνωστικό κοινό και είμαι βέβαιος ότι τέτοια κείμενα και θα γράφονται και θα εκδίδονται διαρκώς.

Εξάλλου,ας μην ξεχνάμε τον Joyceκαι την περίφημη αποστροφή στον Οδυσσέα του- “Η Ιστορία είναι ένας εφιάλτης από τον οποίο προσπαθώ να ξυπνήσω”. Πιστεύω,λοιπόν, ότι η Λογοτεχνία είναι, ίσως, η μόνη μας ελπίδα να ξυπνήσουμε και να βάλουμε τέλος στον εφιάλτη των τραγικών συμβάντων που με τόσους τρόπους (βλέπε και οικονομική κρίση) τραυματίζει καθημερινά την ύπαρξή μας.

 

Η Ιστορία είναι η καθημερινότητά μας.

 

Νώντας Παπαγεωργίου (εκδ. “Μεταίχμιο”)

 

Παρότι οι ρίζες του ιστορικού μυθιστορήματος ξεκινούν στα τέλη του 18^ουαιώνα στην Αγγλία και είναι γνωστό πως κλασικοί συγγραφείς παγκόσμιου βεληνεκούς φλέρταραν με το είδος, όπως ο Ουγκώ και ο Ντίκενς, και φυσικά ο Τολστόι με το αριστούργημά του Πόλεμος και Ειρήνη,στα τέλη του 20ού αιώνα συγγραφείς όπως ο Ουμπέρτο Έκο και αργότερα ο Νταν Μπράουν έδωσαν νέα ώθηση στο είδος κάνοντας τα βιβλία τους παγκόσμια μπεστ σέλερ και δημιουργώντας μια στροφή προς το ιστορικό μυθιστόρημα.

Το ιστορικό μυθιστόρημα είναι από τις πιο δύσκολες μορφές της λογοτεχνίας, καθώς ο συγγραφέας του πρέπει να συνδυάσεις αριστοτεχνικά την ιστορική επάρκεια και ακρίβεια με την πετυχημένη μυθοπλασία και την άριστη τεχνική στη γλώσσα και στη διαμόρφωση πειστικών ηρώων και χαρακτήρων. Το είδος στη χώρα μας υπηρέτησαν επάξια αρκετοί ιστορικοί μυθιστοριογράφοι, όπως ο Τάσος Αθανασιάδης, ο Άγγελος Βλάχος, ο Ηλίας Βενέζης, Άγγελος Τερζάκης, αλλά και οι νεότεροι Ρέα Γαλανάκη, Μάρω Δούκα, Αθηνά Κακούρη, Νίκος Θέμελης κ.ά.

Μεγάλη επιτυχία γνώρισαν από τις εκδόσεις μας τα ιστορικά μυθιστορήματα του Γιάννη Καλπούζου Ιμαρέτ,Στη σκιά του ρολογιού(2008), μια πλατιά τοιχογραφία της τουρκοκρατούμενης Άρτας του δεύτερου μισού του 19^ουαιώνα, το οποίο απέσπασε το Βραβείο Αναγνωστών 2009, και το Άγιοι και δαίμονες(2011), στο οποίο μυθοπλασία και πραγματικότητα πλέκονται στο υφαντό της Κωνσταντινούπολης,από το 1808 έως το 1831. Πρόσφατα κυκλοφόρησε και το μυθιστόρημα της Σοφίας Ηλιάδου,Καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, με τίτλο Ζαφειρένια μάτια,το οποίο αποτυπώνει τη διαδρομή μιας οικογένειας Ποντίων από τον 19ο ως την αυγή του 21ου αιώνα που ξετυλίγεται παράλληλα με την πορεία του ποντιακού Ελληνισμού, από τον βίαιο ξεριζωμό ως τη μετεγκατάσταση και τη ζωή στις νέες πατρίδες.

Πέρα από την αναγνωστική απόλαυση, το ιστορικό μυθιστόρημα προβληματίζει τον αναγνώστη για ιστορικά γεγονότα, τα οποία ακόμα και στην εποχή του ενδεχομένως να τον επηρεάζουν, και κρίνοντας τις πράξεις των ηρώων της εποχής, αποφασίζει και τη συμπεριφορά που θα διαμορφώσει στο μέλλον σε ανάλογες καταστάσεις.

Η Ιστορία δεν κλείνεται στα χρονοντούλαπα και δεν διδάσκεται μόνο στις τάξεις και στα αμφιθέατρα. Η Ιστορία είναι η καθημερινότητά μας, οι πράξεις μας, η συμπεριφορά μας. Είναι λογοτεχνία,γνώση, πολιτική συνείδηση και πάνω απ’όλα παιδεία. Είναι τελικά πολλές ιστορίες.

Εκτός από τα ιστορικά επιστημονικά μας βιβλία,γραμμένα από τους πιο έγκυρους ιστορικούς μελετητές που χρησιμοποιούνται ως πανεπιστημιακά συγγράμματα, δίνουμε βαρύτητα και σε ιστορικές μελέτες, καθώς και σε χρονικά και μαρτυρίες που απευθύνονται στο ευρύτερο κοινό. Ο καταξιωμένος ολλανδός δημοσιογράφος και συγγραφέας Χέιρτ Μακέγραψε πριν από μερικά χρόνια το βιβλίοΣτην Ευρώπη, Ταξίδια στον 21^οαιώνα,ένα συναρπαστικό αφήγημα στο οποίο με μοναδική οξυδέρκεια και ακρίβεια συνθέτει το πορτρέτο της Ευρώπης μέσα από το πνεύμα των τόπων και τα ίχνη που άφησε η ιστορία πάνω τους.Τα βιβλία του Πολωνού Ρίσαρντ Καπισίνσκιμας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τον κόσμο μας. Ο δημοσιογράφος και ερευνητής Βασίλης Τζανακάρηςμε την τριλογία της Μικρασίας συνθέτει το έπος της Μικρασιατικής Καταστροφής και των συνεπειών της, καθώς και τι επακολούθησε στα βιβλία Δακρυσμένη Μικρασία(Κρατικό Βραβείο Μαρτυρίας – Χρονικού),Στο όνομα της προσφυγιάς, Εις θάνατον! Η δίκη και η εκτέλεση των έξι μέσα από τα πρακτικά, τα παραλειπόμενα και τα «ψιλά» των εφημερίδων.

Τέλος,έπειτα από χρόνια απουσίας κυκλοφόρησε πριν από λίγες μέρες το πολύ πετυχημένο και εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο της Ελένης Γλύκατζη-ΑρβελέρΓιατί το Βυζάντιο,μια επιστημονικά τεκμηριωμένη έκδοση για όλους τους αναγνώστες, πάντα επίκαιρη,από μια από τις πλέον εξέχουσες πανεπιστημιακές προσωπικότητες με ιδιαίτερα σημαντική εργογραφία που παραμένει σημείο αναφοράς των μελετητών.

 

Η Ιστορία είναι παντού

 

Άννα Πατάκη (εκδ. “Πατάκη”)

 

“Το ιστορικό βιβλίο είναι μια ούτως ή άλλως μεγάλη κατηγορία στην αγορά του βιβλίου.Είτε ως ιστοριογραφία, είτε ως λογοτεχνικό είδος, είτε με τη μορφή βιογραφιών,μελετών διεπιστημονικών και άλλων, η Ιστορία είναι παντού. Αυτό που μπορούμε να πούμε ότι έχουμε σήμερα ως “νέο”στοιχείο είναι αφενός ότι το αναγνωστικό κοινό, όλοι εμείς, καθώς η κοινωνία δοκιμάζεται μέσα από την ανατροπή όλων αυτών που θεωρούσαμε δεδομένα, νιώθουμε ότι ζούμε “ιστορικές στιγμές”, με όλο το βάρος της έκφρασης αλλά χωρίς καμιά δόξα, και στρεφόμαστε στην Ιστορία με την ελπίδα ότι θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε αυτό που μας συμβαίνει και να προβλέψουμε αυτό που μας περιμένει.Και αφετέρου, η ίδια αυτή κατάσταση προκαλεί επιτακτικά και τη δημιουργία λόγου για τα πράγματα, που αναγκαστικά είναι πρωτίστως και ιστορικός λόγος”.

 

Το ζητούμενο είναι πώς μπορεί αυτή η γοητευτική αναδιήγησή της να συνδεθεί με τις νεότερες γενιές.

 

Αλέξανδρος Καλέντης (εκδ. “Καλέντη”)

 

Η διάκριση του ιστορικού μυθιστορήματος ως λογοτεχνικό είδος συνίσταται στην πλήρη αρμονία μεταξύ ιστορικού και λογοτεχνικού ταλέντου. Προαπαιτούμενο για το εν λόγω ανάγνωσμα είναι η διαρκώς παρούσα και έντεχνη σύνθεση του ρεαλιστικού με το φαντασιακό στοιχείο,όπως και η μελέτη που οδηγεί στην επαρκή γνώση εκ μέρους του συγγραφέα του ιστορικού γίγνεσθαι το οποίο επιλέγει να αναδιηγηθεί. Η άποψη που κατηγοριοποιεί τους αναγνώστες ιστορικών μυθιστορημάτων στους «απαιτητικούς» έχει χροιά περιοριστική και ενδεχομένως αδικεί το ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Φυσικά ανήκει στο είδος βιβλίων με ιδιαίτερες απαιτήσεις – απαιτεί άριστη συγγραφική διαχείριση της ιστορικής πραγματικότητας και μια φροντισμένη εκδοτική μεταχείριση.Αναμφίβολα το κοινό αυτού του λογοτεχνικού είδους είναι πολύτιμο γιατί είναι αξιοποιήσιμο: είναι πιστό και διαθέτει ποιοτικά χαρακτηριστικά. Αυτό, άλλωστε,αποδεικνύουν οι συνεχείς επανεκδόσεις των βιβλίων του σημαντικού Φιλανδού συγγραφέα Μίκα Βάλταρι, «Ιωάννης Άγγελος», «Σινουχέ ο Αιγύπτιος» και «Ο Ετρούσκος». Η μυθοπλασία η οποία διατρέχει το Βυζάντιο, την αρχαιότητα και την προ-ρωμαϊκή εποχή κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον των αναγνωστών μας, επιπλέον μια πρόσφατη επιβεβαίωση αυτού ήταν η επιτυχία του βιβλίου του Μετίν Αρντιτί«Το Τουρκάκι», μια εκπληκτική τοιχογραφία της Αναγέννησης. Αν, λοιπόν, το συμπέρασμα είναι ότι η Ιστορία διδάσκει καιτέρπει, ο προβληματισμός και το ζητούμενο είναι πώς μπορεί αυτή η γοητευτική αναδιήγησή της να συνδεθεί με τις νεότερες γενιές.

 

Γνωρίζοντας το παρελθόν, είσαι σε θέση να αντιληφθείς καλύτερα το παρόν και να αποφασίσεις καλύτερα για το μέλλον

 

Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης (εκδόσεις “Ιωλκός”)

 

Τα βιβλία Ιστορίας διανύουν μια ανθηρή εκδοτική περίοδο. Οι επιτυχημένες προτάσεις των εκδοτών, η δίψα των αναγνωστών και η παρουσίαση νέων πτυχών της ελληνικής και παγκόσμιας ιστορίας οδηγούν σε μια αύξηση τόσο των εκδόσεων όσο και των πωλήσεων.

Η ακροβασία μεταξύ μύθου και ιστορίας ανέκαθεν γοήτευε τους αναγνώστες.Αρκετοί Έλληνες και ξένοι συγγραφείς καθιερώθηκαν μέσω των ιστορικών πεζογραφημάτων. Ένα λογοτεχνικό είδος που άρεσε, αρέσει και θ' αρέσει...

Γνωρίζοντας το παρελθόν, είσαι σε θέση να αντιληφθείς καλύτερα το παρόν και να αποφασίσεις καλύτερα για το μέλλον. Τα ιστορικά στοιχεία και δεδομένα είναι πάρα πολλά και χρειάζεται σωστή προσέγγιση αυτών. Η γνώση της Ιστορίας χωρίς μεροληψία– κατά την ταπεινή άποψή μου- είναι πολύτιμη βοηθός για τη σωστότερη προσέγγιση του γίγνεσθαι”.

Όσον αφορά τα βιβλία των εκδόσεων, θα πει ο κύριος Κορίδης:

“Το αναγνωστικό κοινό υποδέχθηκε με ιδιαίτερη θέρμη τις μαρτυρίες των πρωταγωνιστών της Ιστορίας. Φαίνεται ότι το ταξίδι με οδηγό τον ίδιο τον πρωταγωνιστή σαγηνεύει τους αναγνώστες. Όσο για το ποιο βιβλίο των εκδόσεων θα μπορούσε να φωτίσει και τη δική μας εποχή, “επικουρικά σας παραθέτω ένα απόσπασμα από τον επίλογο του εξαιρετικού βιβλίου “Χίτλερ- οι τελευταίες μέρες- 1945” του Hugh Trevor – Roper: “... Οι άνθρωποι, όμως, δεν είναι τυφλά αυτόματα όντα. Οι άνθρωποι είναι αυτοί που φέρνουν τις κυβερνήσεις στην εξουσία και αυτοί είναι που γίνονται τα θύματά τους...”

 

Τα βιβλία που συνδέονται με την Ιστορία ζουν μια διαρκή άνοιξη στην Ελλάδα.

 

Εύα Καραιτίδη (εκδ. “Εστία”)

 

Τα βιβλία που συνδέονται με την Ιστορία ζουν, κατά τη γνώμη μου, μια διαρκή άνοιξη στην Ελλάδα. Τα καλύτερα από αυτά δεν γίνονται απαραιτήτως κραυγαλέα μπεστ σέλερ, αλλά διαβάζονται συνεχώς, δεν είναι δηλαδή βιβλία της μιας χρήσης.Είναι βιβλία που ενδιαφέρουν το κοινό και είναι να απορεί κανείς πώς το τόσο μεγάλο ενδιαφέρον των Ελλήνων για την Ιστορία δεν μεταφράζεται πάντοτε σε μια ώριμη ενατένιση των πραγμάτων, ούτε σε πιο ώριμες καθημερινές πρακτικές.

Δεν είμαι ιστορικός, θα έλεγα όμως ότι η γνώση της Ιστορίας, θεωρητικά τουλάχιστον,επηρεάζει την οπτική μας, αφού, παρατηρώντας τη ροή της, κάνουμε ένα βήμα πίσω και γινόμαστε παρατηρητές των τρεχόντων γεγονότων. Και με την απόσπαση αυτή, με την επιλογή της αποστασιοποιημένης παρατήρησης, μπορούμε να δράσουμε πιο νηφάλια και θετικά.

Η Ιστορία καλλιεργείται με διαφόρους τρόπους από ποικίλους φορείς. Στην Εστία καλλιεργούμε με ιδιαίτερη προσήλωση αυτή την επιστήμη. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να συμβεί κάτι διαφορετικό σε έναν εκδοτικό οίκο 127 χρόνων, ο οποίος συμπορεύεται με το ιστορικό γίγνεσθαι της χώρας μας; Υπάρχει η σειρά «Ιστορία και Πολιτική», που τα τελευταία 9 χρόνια διευθύνει ο καθηγητής ιστορικός Ν.Ε.Καραπιδάκης. Στις παρυφές της η σειρά«Μαρτυρίες», η οποία προσεγγίζει διαφορετικά τα ιστορικά, κοινωνικά και πολιτικά θέματα. Υπάρχει η «Εστία Ιδεών»,σειρά δοκιμίου την οποία διευθύνει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, πολλοί από τους τίτλους της οποίας είναι ιστορικού ενδιαφέροντος. Οι λογοτεχνικές σειρές της Εστίας, η «Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη»με κείμενα της πρώιμης νεοελληνικής λογοτεχνίας, η «Νεοελληνική Λογοτεχνία»,γνωστή από τα κλασικά μικρού μεγέθους σκληρόδετα βιβλία της γενιάς του ’30,και η «Σύγχρονη Ελληνική Πεζογραφία»εμβαπτίζονται εξ ολοκλήρου στην Ιστορία,με την ευρύτερη έννοια της λέξης. Εφόσον τίθεται το ερώτημα, πιστεύω ότι δεν υπάρχει λογοτεχνία εκτός Ιστορίας. Ένα καλό διήγημα, ένα καλό ποίημα και,ασφαλώς, ένα καλό μυθιστόρημα στηρίζονται εξάπαντος σε μια παράδοση γλωσσική, άρα ιστορική. Την κουβαλούν, έστω και πιο έμμεσα. Οτιδήποτε άλλο είναι συχνά εγκεφαλικό κατασκεύασμα, καταδικασμένο σε μελλοντική αφάνεια.

Από τα βιβλία τα συναφή με τη σειρά της«Ιστορίας», που είχαν ή και έχουν σημαντική αναγνωστική προτίμηση, αναφέρω από μνήμης ορισμένα (κάποια από αυτά στη σειρά «Μαρτυρίες»):

Οντέτ Βαρόν-Βασάρ, Η ενηλικίωση μιας γενιάς: νέοι και νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση.

Δημήτρης Βλαντάς, Ημερολόγιο1947-1949.

Νάσια Γιακωβάκη, Ευρώπη μέσω Ελλάδας: μια καμπή στην ευρωπαϊκή αυτοσυνείδηση, 17^ος-18^οςαιώνας (μεταφράστηκε στα κινεζικά).

Ντιλέκ Γκιουβέν, Εθνικισμός,κοινωνικές μεταβολές και μειονότητες:τα επεισόδια εναντίον των μη μουσουλμάνων της Τουρκίας (6-7 Σεπτεμβρίου 1955).

Γ.Β.Δερτιλής, Ιστορία του ελληνικού κράτους 1830-1920.

Στράτος Δορδανάς,Η γερμανική στολή στη ναφθαλίνη:επιβιώσεις του δοσιλογισμού στη Μακεδονία1945-1974.

Στέλιος Κούλογλου, Μαρτυρίες για τον εμφύλιο και την ελληνική Αριστερά.

Λεωνίδας Κύρκος, Στιγμές από την προσωπική μου διαδρομή,1,2,3.

Χέρμαν Φρανκ Μάγερ, Από τη Βιέννη στα Καλάβρυτα: τα αιματηρά ίχνη της 117^ηςΜεραρχίας Καταδρομώνστη Σερβία και την Ελλάδα.

Συλλογικό έργο υπό την επιμέλεια των Στεφάν Κουρτουά-Νικολά Βερτ, Η μαύρη βίβλος του κομμουνισμού.

Συλλογικό έργο υπό την επιμέλεια των Γιώργου Αντωνίου- Νίκου Μαραντζίδη, Η εποχή της σύγχυσης. Η δεκαετία του ’40και η ιστοριογραφία.

Συλλογικό έργο υπό την επιμέλεια του Νίκου Μαραντζίδη, Οι άλλοι καπετάνιοι: εθνικιστές και αντικομμουνιστές καπετάνιοι.

Αλέξης Παπαχελάς,Ο βιασμός της ελληνικής δημοκρατίας: ο αμερικανικός παράγων, 1947-1967.

Αλέξης Παπαχελάς-Τάσος Τέλλογλου, Φάκελος17 Νοέμβρη.

Χάιντς Ρίχτερ, Η επέμβαση των Άγγλων στην Ελλάδα: από τη Βάρκιζα στον εμφύλιο πόλεμο, Φεβρουάριος1945-Αύγουστος 1946.

 

Η γνώση της Ιστορίας μπορεί να αλλάξει άρδην το πώς βλέπουμε και ερμηνεύουμε το σύγχρονο κόσμο

 

Κωνσταντίνος Ι. Γκοβόστης (εκδ. “Γκοβόστη”):

 

Το ενδιαφέρον για τα ιστορικά βιβλία ήταν ήδη αυξημένο πριν από την οικονομική κρίση, αλλά πλέον, με τις αναζητήσεις του αναγνωστικού κοινού για τα αίτια και την προϊστορία της σημερινής πραγματικότητας ίσως και να μπορούμε να μιλήσουμε για εκδοτική άνοιξη. Εδώ και αρκετά χρόνια, άποψή μας είναι ότι η ανάγνωση ιστορικών βιβλίων είναι όχι μόνο πολλαπλά ωφέλιμη για τη διαμόρφωση ολοκληρωμένων αντιλήψεων, είτε σε πολιτικό είτε σε κοινωνικό επίπεδο–έστω κι αν η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται όπως συχνά λέγεται– αλλά μπορεί να είναι και πιο συναρπαστική από την ανάγνωση της λογοτεχνίας.

Με αυτό το πνεύμα, όταν και η λογοτεχνία λειτουργεί στις παρυφές της Ιστορίας,γίνεται ακόμα πιο ενδιαφέρουσα και ενδεχομένως πιο εμπορική. Δεν πρέπει όμως να παραγνωρίζουμε τους κινδύνους που ελλοχεύουν στην επιλεκτική και αλλοιωμένη παρουσίαση των ιστορικών γεγονότων. Είναι σίγουρο ότι η γνώση της Ιστορίας μπορεί να αλλάξει άρδην το πώς βλέπουμε και ερμηνεύουμε το σύγχρονο κόσμο.

Μεγάλη σημασία έχει –κι αυτό είναι πολιτική του Εκδοτικού μας Οίκου– η Ιστορία να μην παρουσιάζεται με ψυχρό και ακαδημαϊκό τρόπο, αλλά να είναι ένα ανάγνωσμα που,χωρίς να υστερεί σε εγκυρότητα, πληροφορεί και ταυτόχρονα έχει κάτι από τη μαγεία της λογοτεχνίας. Από τη σειρά των ιστορικών βιβλίων μας, μεγαλύτερη απήχηση στο αναγνωστικό κοινό έχουν τα βιβλία για το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αυτά που αφορούν την ελληνική ιστορία.

Από αυτά ξεχωρίζουν το D-Day-Η Απόβαση στη Νορμανδίακαι το ΣτάλινγκρανττουAntonyBeevor,Η Μάχη της Κρήτηςτου HeinzRichter,oΒ΄ Παγκόσμιος Πόλεμοςτου Ουίνστον Τσώρτσιλ, Η Δίκη των Εξ του Νίκου Τσάγκα, η Σύντομη Ιστορία του Βυζαντίου τουJ.Norwich,Η Μεγάλη Εκκλησία εν Αιχμαλωσίατου StevenRunciman.Ενδεικτικοί τίτλοι που μπορούν να μας δώσουν μια αναπάντεχη οπτική των σύγχρονων γεγονότων είναι καταρχάς τοΙράκ-Το ολίσθημα του Τσώρτσιλτου ChristopherCatherwood,μέσα απ’ το οποίο μπορεί κάποιος να μάθει πως η άγνοια ή ηθελημένη παράβλεψη των ιστορικών δεδομένων μπορεί να οδηγήσει στην επανάληψη των ίδιων λαθών με καταστροφικές συνέπειες. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η Συμμαχίατου JonathanFenby,μέσα από την ανάγνωση της οποίας μπορεί κάποιος να γνωρίσει το πώς σχεδιάστηκε ο χάρτης του μεταπολεμικού κόσμου ερήμην των λαών.

Αναμφίβολα,όσο απαιτητική κι αν φαντάζει η ανάγνωση ιστορικών βιβλίων είναι οι απαιτήσεις των καιρών που επιτάσσουν και η ίδια η εποχή που απαιτεί από τον καθένα μας να οπλιστεί με τα κατάλληλα εφόδια έτσι ώστε να μπορεί ερμηνεύει ψύχραιμα τα όσα συμβαίνουν και να προβαίνει εν τέλει σε υπεύθυνες πολιτικές επιλογές κι όχι μόνον…

Αλλά και οι συγγραφείς, στην Ιστορία επιστρέφουν και την Ιστορική μνήμη υπηρετούν, χωρίς συνέχεια δεν υπάρχει καν τέχνη.

“Η Ιστορία ποτέ δεν πεθαίνει! Κι αυτό γιατί έχει τη δύναμη να ανασταίνεται. Και να μεταμορφώνεται” υποστηρίζουν οι συγγραφείς κι αυτό πράττουν. Εξάλλου“χωρίς ιστορική μνήμη κάθε λαός δεν μπορεί παρά να επαναλαμβάνει τα ίδια ατομικά και συλλογικά λάθη που οδηγούν στην εκφύλιση και στον αφανισμό του”επιμένουν.

“Αν τα ξεχάσεις, θα τα ξαναζήσεις...” γι'αυτό δεν θα πρέπει ποτέ να ξεχάσουμε.

Για την Ιστορία μέσα στις ιστορίες, γράφουν ειδικά για το περιοδικό “Η Ιστορία Σήμερα” οι συγγραφείς:

Άρης Μαραγκόπουλος (“Το χαστουκόδεντρο”και εκδότης του εκδοτικού οίκου “Τόπος”),Λεία Βιτάλη (“Ιερή παγίδα”), Βαγγέλης Ραπτόπουλος (“Η πιο κρυφή πληγή”), Πέρσα Κουμούτση (“Χάρτινες ζωές”), Λίτσα Ψαραύτη (“Οι δραπέτες του Καστρόπυργου)και ο ποιητής και ψυχίατρος Μανώλης Πρατικάκης (“Κιβωτός”).

 

Τι άλλο είναι η μνήμη από μια φαντασμαγορική αιωνιότητα;

Μανώλης Πρατικάκης, Ποιητής, Ψυχίατρος.

 

“Χωρίς ιστορική μνήμη κάθε λαός δεν μπορεί παρά να επαναλαμβάνει τα ίδια ατομικά και συλλογικά λάθη που οδηγούν στην εκφύλιση και στον αφανισμό του. Τι άλλο είναι η μνήμη από μια φαντασμαγορική αιωνιότητα, από μια απέραντη τοιχογραφία απ' όπου μπορεί να ξαναδείς πάλι και πάλι τις ζωές των ανθρώπων και το πεπρωμένο τους”.

Θα πει με αφορμή την ποιητική “Κιβωτό”(εκδ. Gutenberg)

 

Η Ιστορία ξανά...

 

Λεία Βιτάλη

 

Η Ιστορία ποτέ δεν πεθαίνει! Κι αυτό γιατί έχει τη δύναμη να ανασταίνεται. Και να μεταμορφώνεται. Και να επαναπροσδιορίζεται.Αυτό είναι που την κάνει ενδιαφέρουσα όλο και περισσότερο στα μάτια μας. Σε περιόδους όπως η δική μας ρευστές και κρίσιμες η ιστορία βρίσκεται στο επίκεντρο. Οι άνθρωποι γυρίζουν σ’αυτήν για δυο εντελώς αντίθετους λόγους:Άλλοι για να ξαναβρούν τους χαμένους ήρωες πιστεύοντας ότι θα πατήσουν σε στέρεο έδαφος. Και άλλοι –όσοι έχουν ακόμη τη μανία να σκέπτονται- για να την αποδομήσουν. Και να την επαναπροσδιορίσουν.Καινούρια στοιχεία έρχονται στο φως που καταρρίπτουν τα στερεότυπα και τις νοσταλγικές μνήμες.

Οι ιστορικοί ανασηκώνουν το πέπλο μυστηρίου που τη σκεπάζει και βγάζουν στο φως το παρασκήνιο. Το προβάλλουν στη σημερινή εποχή και ανακαλύπτουμε όλοι με δέος ότι ναι, πράγματι η ιστορία επαναλαμβάνεται.Μόνο που τώρα πλέον γνωρίζουμε την αιτία. Που δεν είναι άλλη από τη φύση του ανθρώπου. Που παλεύει ακατάπαυστα να γίνει ο ίδιος θεός.

Σαν συγγραφέας βρίσκω στην ιστορία τα στοιχεία εκείνα που δίνουν βάθος και ζωντάνια στις ιστορίες μου. Συμπληρώνω τα κενά της ιστορίας με τη φαντασία μου–συγγραφική αδεία-. Θεωρώ όμως ότι η φαντασία εκφράζει πολύ πιο αληθινά την πραγματικότητα γιατί προηγείται πάντοτε της έρευνας. Μιλώντας για την ιστορία πάντοτε μιλάμε για το σήμερα. Μέχρι στιγμής έχουμε κατορθώσει να την κατανοήσουμε. Το ζητούμενο στο μέλλον είναι να κατορθώσουμε –εφόσον πλέον ξέρουμε- και να αποφύγουμε τις κακοτοπιές της.

(Τελευταίο βιβλίο της το ιστορικό μυθιστόρημα“Ιερή παγίδα”)

Η λογοτεχνία συνέδεε και πάντα θα συνδέει την καθημερινότητα με την ίδια την Ιστορία

 

Πέρσα Κουμούτση, συγγραφέας, μεταφράστρια του Ναγκίμ Μαχφούζ

 

Είναι κοινός τόπος ότι η λογοτεχνία ανέκαθεν καθρέφτιζε την κοινωνία και την εποχή κατά την οποία γράφεται. Δεν νοείται τέχνη που να αποστασιοποιείται από τα προβλήματα τα οποία απασχολούν το σύνολο των ανθρώπων σε μια δεδομένη κεφαλαιώδη στιγμή. Η ίδια η Ιστορία μας απέδειξε ότι κάθε φορά που η πολιτική και κοινωνική κατάσταση μετασχηματίζεται, συνοδεύεται και από ένα νέο λογοτεχνικό ρεύμα. Λόγω καταγωγής, και επαγγελματικής ενασχόλησης,θα αναφερθώ στο παράδειγμα της Αιγύπτου όπου η κοσμοϊστορικές αλλαγές που προκλήθηκαν τον τελευταίο καιρό είχαν άμεση και ουσιαστική επίδραση στη θεματολογία, ειδικά της πεζογραφίας της. Αλλά και στα βιβλία του πατριάρχη της Αραβικής λογοτεχνίας, Ναγκίμπ Μαχφούζ, τα γεγονότα που σημάδεψαν την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου από τις αρχές του αιώνα, τα ιστορικά και κοινωνικοπολιτικά γεγονότα που βασάνισαν το λαό της Αιγύπτου, αποτελούν το βασικό πρόσωπο ή και ίσως μάλιστα τον πρωταγωνιστή σε πολλές από τις ιστορίες του. Σε κάποιες αναδύεται η εικόνα μιας ολόκληρης εποχής που σημάδεψε, όχι μόνο την ιστορία της Αιγύπτου αλλά και την παγκόσμια ιστορία.Άλλωστε οι ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες ανέκαθεν αποτελούσαν κύρια πηγή έμπνευσης πολλών συγγραφέων, αφού παίζουν καταλυτικό ρόλο στις επιλογές και στις ζωές των ανθρώπων. Στη σημερινή Ελλάδα, η απαξίωση των αξιών, της ίδιας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας με την όλο και αυξανόμενη ανεργία, η κοινωνική αδικία, η έλλειψη αξιοκρατίας και άλλα φαινόμενα διαμορφώνουν επίσης ένα νέο τοπίο το οποίο καθορίζει νέες συντεταγμένες και επιβάλλει νέες τάσεις σε ότι αφορά την λογοτεχνία και την επιλογή των θεμάτων ή των ιστοριών που πραγματεύεται.Η λογοτεχνία συνέδεε και πάντα θα συνδέει την καθημερινότητα με την ίδια την Ιστορία.

 

Η Ιστορία είναι ένα μυθιστόρημα

 

Άρης Μαραγκόπουλος

 

Η Ιστορία είναι ένα απέραντο μυθιστόρημα-ποταμόςόπου κάθε εποχή δημιουργεί τις δικές της προσχώσεις. Η Ιστορία δεν είναι μία.Υπάρχουν τόσες ιστορίες όσες και οι εμμονές των ανθρώπων που την καταγράφουν,όσες και οι λαοί που ενδιαφέρονται λιγότερο ή περισσότερο να την σφραγίσουν ως τίτλο ιδιοκτησίας ή, ακόμα χυδαιότερα,ως τίτλο «επαγγελματικής» ανάδειξης.Η Ιστορία δεν έχει ένα χρώμα. Έχει τόσα χρώματα όσα και το φως του ουρανού –ακόμα και όταν κάποιοι εμμένουν σε ένα μόνο αποκρύβοντας επιμελώς τα άλλα.

Η Ιστορία είναι ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα όπου η σύγκρουση των απόψεων, των εμμονών,των αγκυλώσεων, των ιδεολογιών, των μυθολογιών συχνά είναι εξίσου αιματηρή και οδυνηρή όσο και στην πραγματικότητα.Η Ιστορία εμπεριέχει στις ατέλειωτες αφηγήσεις της, χαρακτήρες και φωνές και πρόσωπα που, κατά περίπτωση, επουλώνουν πληγές ή ανοίγουν τεράστια τραύματα. Η Ιστορία ωστόσο, απομιμείται την πραγματικότητα,δεν είναι η πραγματικότητα–και ως προς αυτό η καταγραφή της (επομένως και η ανάγνωσή της) υπακούει σε κανόνες παρόμοιoυς με εκείνους ενός μυθιστορήματος.

Γι'αυτό και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο στην ενασχόληση με την Ιστορία είναι η ανακάλυψη των ρευστών εκείνων συνόρων όπου το Πραγματικό δείχνει να γειτνιάζει επικίνδυνα με το Μυθολογικό. Η εξερεύνηση των περιοχών όπου η Μυθολογία μεταμφιέζεται τεχνηέντως σε πραγματικότητα, μέσα από μια ομίχλη ψευδεπίγραφων γεγονότων,είναι εξίσου συναρπαστική για τον συγγραφέα της Ιστορίας όσο και για τον συγγραφέα της λογοτεχνίας.

Εξαιτίας όμως αυτής της υπαρκτής συνθήκης, είτε γράφει (ή διαβάζει) κανείς ένα ιστορικό κείμενο ντυμένο τον «επίσημο» μανδύα της Ιστορίας, είτε γράφει (ή διαβάζει)ένα μυθιστόρημα που «αναπλάθει» την Ιστορία, δεν καταφέρνει τίποτε αν στέκεται απέναντί της ως άβουλος θεατής.Η γραφή και η ανάγνωση της Ιστορίας, η γραφή και η ανάγνωση ενός «ιστορικού»μυθιστορήματος, απαιτούν τελικά ορισμένοπολιτικό κριτήριο.Ο αναγνώστης, ο συγγραφέας, ο ιστορικός,που δεν έχει τεκμηριωμένη άποψηγια τα βασικά ζητήματα της κοινωνικής ζωής,είναι εύκολο να υποκύψει στην οποιαδήποτε ιστορική φενάκη και να καταστεί έρμαιο των περιστάσεων (ιδιαιτέρως σε περιόδους κρίσης), μηρυκάζοντας στη θέση του όποιου ιστορικού συμβάντος μυθολογίες που είναι απροετοίμαστος να κρίνει σε ποιο βαθμό τον αφορούν, τον επηρεάζουν, τον εξαπατούν…

(“Το χαστουκόδεντρο”, εκδ. Τόπος)

 

Σαν άλλοι λωτοφάγοι, την είχαμε ξεχάσει τα χρόνια της πλασματικής ευδαιμονίας

 

Βαγγέλης Ραπτόπουλος

 

Η Ιστορία εισβάλλει ποικιλοτρόπως στις ιστορίες που αφηγείται η λογοτεχνία. Σαν άλλοι λωτοφάγοι, την είχαμε ξεχάσει τα χρόνια της πλασματικής ευδαιμονίας, όταν η Δύση βίωνε την αυταπάτη του «τέλους της Ιστορίας», όπως το έθετε ο Φουκουγιάμα.Σήμερα, όμως, που η οικονομική κρίση επαναφέρει την πολιτική στο προσκήνιο,μαζί της αναδύεται και η ιστορική παράμετρος.

Αναφέρομαι στο πώς εισβάλλει η Ιστορία στις ιστορίες που εκτυλίσσονται στο σήμερα. Και δεν λογαριάζω την πρόσφατη άνθιση του ιστορικού μυθιστορήματος. Τα ιστορικά αφηγήματα είναι παραλογοτεχνία, επειδή ψεύδονται χρησιμοποιώντας κώδικες του παρόντος για να ζωντανέψουν το παρελθόν.Η Ιστορία δεν είναι η βολική διαφυγή στο παρελθόν, αλλά το παρόν σε οργανική σχέση με το παρελθόν (και το μέλλον).

Ακόμα κι αν φαινομενικά απουσιάζει από μια ιστορία η Ιστορία, όπως κάνει φέρ’ ειπείν συχνά στη λογοτεχνία του φανταστικού, είναι αδύνατον ο συγγραφέας να την εξαλείψει:φαίνεται πίσω από τις γραμμές. Επίσης,είτε προσπαθήσεις να διαφύγεις στο παρελθόν είτε στο μέλλον, στο βάθος θα αναφέρεσαι πάντα στην εποχή σου. Θέλοντας και μη, είσαι σε θέση να μιλήσεις μόνο για όσα περιλαμβάνει ο βιολογικός κύκλος σου.

Ιστορία είναι η Μικρασιατική Καταστροφή ή η γερμανική Κατοχή ως γεγονότα, και όχι οι μεροληπτικές και εφήμερες ερμηνείες τους. Να, πού αλλού χωλαίνουν ειδικά τα επικαιρικά ιστορικά μυθιστορήματα,δηλαδή όσα βασίζονται σε νέες ιστοριογραφικές απόψεις και κάποτε προκαλούν θόρυβο εξαιτίας τους.Αναπόφευκτα θα ακολουθήσουν και την τύχη τους, και μοιραία θα ξεπεραστούν κι αυτά από τις νεότερες θεωρίες.

Το πρόσφατο μυθιστόρημά μου, «Η πιο κρυφή πληγή»(εκδ. Ίκαρος), δεν είναι ιστορικό. Αφετηρία μου στάθηκαν οι αιματοβαμμένες ιστορίες που άκουγα μικρός για τα Δεκεμβριανά του ’44 και με ώθησαν να συγκεντρώνω έκτοτε τη σχετική βιβλιογραφία. Η ιστορία που αφηγούμαι είναι σύγχρονη και την εμπνεύστηκα το 2011 ανάμεσα στους Αγανακτισμένους στο Σύνταγμα. Ζωντανεύει έναν παθιασμένο έρωτα που κρατάει από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα και, μέσω του παλαιού, μιλάει για έναν πιθανό νέο εμφύλιο.

Η λογοτεχνία που σέβεται τον εαυτό της υπερβαίνει την Ιστορία. «Ο καπετάν Μιχάλης» του Καζαντζάκη μάς μαθαίνει για την Τουρκοκρατία όσα εκατοντάδες ιστορικά εγχειρίδια μαζί. Το ίδιο κάνουν τα ιστορικά ποιήματα του Καβάφη για τους ελληνιστικούς χρόνους. «Το κιβώτιο»του Άρη Αλεξάνδρου, πάλι, συνοψίζει το ακραία μηδενιστικό περιεχόμενο κάθε εμφύλιας σύρραξης σ’ αυτόν τον κόσμο.

Η λογοτεχνία αποκαλύπτει κρυφές όψεις της πραγματικότητας που η ιστοριογραφία είναι ανίκανη να διακρίνει, επειδή ακριβώς η πρώτη επικεντρώνεται σε ατομικές περιπτώσεις,ενώ η δεύτερη γενικεύει εξ ονόματος συλλογικοτήτων. Κάτι παραπάνω ξέρουμε επ’ αυτού εμείς εδώ στην Ελλάδα, που είμαστε καταπλακωμένοι από βουνά Ιστορίας.

(“Η πιο βαθιά πληγή” εκδ. Ίκαρος)

 

Αν τα ξεχάσεις, θα τα ξαναζήσεις...

 

Λίτσα Ψαραύτη

 

Μια από τις πιο σημαντικές πηγές έμπνευσής μου είναι ο τόπος που γεννήθηκα και τα γεγονότα που σφράγισαν τη ζωή μου. Στα παιδικά και στα εφηβικά μου χρόνια έζησα την ιταλική και τη γερμανική κατοχή, τη φυγή στα προσφυγικά στρατόπεδα της Μέσης Ανατολής και αργότερα ένα εμφύλιο πόλεμο.

Ξεκινώντας το συγγραφικό μου έργο ήταν φυσικό να ζωντανέψω στα βιβλία μου εποχές από την πλούσια ιστορία της ιδιαίτερης πατρίδας μου, της Σάμου. Προσπάθησα να είμαι ειλικρινής και αντικειμενική,αναγνωρίζοντας τα σφάλματα και τις αδυναμίες όχι μόνο εκείνων που κυβερνούσαν,αλλά και του λαού, χωρίς να αποσιωπώ ή να παραποιώ τα ιστορικά γεγονότα εξυπηρετώντας κάποια ιδεολογία.

Δύσκολο είδος το ιστορικό μυθιστόρημα. Το παρελθόν ενός τόπου είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζεται το παρόν και χτίζεται το μέλλον. Μεταφέρει μνήμες,συναισθήματα, πλάθει συνειδήσεις,δημιουργεί την εθνική ωριμότητα και τον αναγκαίο γόνιμο προβληματισμό.

Στην εποχή μας χρειάζεται γενναιότητα πέρα από το ταλέντο για να γράψει ιστορικό μυθιστόρημα ένας συγγραφέας. Και είναι η γενναιότητα που του επιτρέπει σε καιρούς χαλεπούς να διατηρεί εντός του το φέγγος της ελπίδας και την πίστη στο μέλλον.

Όταν καταπιάστηκα με την ιστορία της Σάμου έπρεπε να επιλέξω από την ιστορία 2.500χρόνων της Σάμου σημαντικά γεγονότα και να χρησιμοποιήσω ένα εντελώς πρωτότυπο συνεκτικό κρίκο ανάμεσα στις τέσσερις ιστορίες και να αποδείξω ότι η ελληνική ιστορία, από τη μυθολογία ως τις μέρες μας είναι συνεχής, αδιάσπαστη και ακατάλυτη.

Εκτός από την πρωτοπρόσωπη γραφή χρησιμοποίησα και τον εγκιβωτισμό, δηλ. στη βασική ιστορία η κύρια αφήγηση διανθίζεται,εμπλουτίζεται και συμπληρώνεται από δευτερεύουσες ιστορίες που παρεμβάλλονται στην εξέλιξη της αρχικής. Οι δυο αυτές αφηγήσεις-ιστορίες συνδέονται φυσικά μεταξύ τους, έχουν π.χ. το ίδιο θέμα και τους ίδιους ήρωες.

Χρησιμοποίησα επίσης την πολλαπλή αφήγηση, δηλ. όταν το ίδιο γεγονός επανέρχεται στην αφήγηση με την προοπτική διαφορετικών προσώπων.

Κλείνοντας ας θυμηθούμε τί ήταν γραμμένο σε ένα τοίχο στο στρατόπεδο του Νταχάου: «Αν τα ξεχάσεις, θα τα ξαναζήσεις».

(η συγγραφέας Λίτσα Ψαραύτη έχει γράψει ιστορικά μυθιστορήματα για παιδιά, “Οι δραπέτες του Καστρόπυργου” εκδ. Πατάκη το τελευταίο της, βραβεύτηκε πρόσφατα για το σύνολο του έργου της από την“Ακαδημία Αθηνών”)

Η Ιστορία Σήμερα και η Ιστορία μέσα στις ιστορίες

Στο 4ο τεύχος του περιοδικού “Η Ιστορία Σήμερα” που κυκλοφορεί μαζί με το Έθνος Σάββατο 19 Ιανουαρίου 2013, συμπεριλαμβάνονται, μεταξύ άλλων:

Έρευνα με θέμα “Η άνοιξη του Ιστορικού Βιβλίου” όπου μιλούν οι εκδότες:

Θάνος Ψυχογιός (εκδ. “Ψυχογιός”), Γιώτα Λιβάνη (εκδ. “Λιβάνη”), Άννα Πατάκη (εκδ. “Πατάκη”), Νώντας Παπαγεωργίου (εκδ. “Μεταίχμιο”), Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης (εκδ. “Ιωλκός”), Κωνσταντίνος Γκοβόστης (εκδ. “Γκοβόστη”), Αλέξανδρος Καλέντης (εκδ. “Καλέντη”), Εύα Καραιτίδη (εκδ. “Εστία”), Άρης Μαραγκόπουλος (εκδ. “Τόπος”),

οι συγγραφείς Βαγγέλης Ραπτόπουλος, Λεία Βιτάλη, Λίτσα Ψαραύτη, Πέρσα Κουμούτση και ο ψυχίατρος, ποιητής Μανώλης Πρατικάκης.

Ακόμα:

Η Ιστορία στην Επικαιρότητα.

Οι σατιρικοί χάρτες της Ευρώπης (14ος -20ος αιώνας).

Η μεταπολίτευση έγινε Ιστορία.

Οι ιστορικοί ασχολούνται πλέον με την περίοδο...

Από την μεταπολίτευση στην κρίση.

Η Ιστορία στον κινηματογράφο, το θέατρο, το βιβλίο, τη μουσική.

Στις σελίδες βιβλίου, κριτικές για τα βιβλία:

“Δίστομο – 10 Ιουνίου 1944- Το Ολοκαύτωμα”, Έρευνα- εισαγωγή- επιμέλεια: Γιώργος Χ. Θεοχάρης. Εκδ. “Βιβλιοπωλείο Σύγχρονη Έκφραση”

“Η Νονά” της Γκέρτρουντ Χέλερ. Μετάφραση από τα γερμανικά: Ιάκωβος Κοπερτί. Εκδ. “Α.Α.Λιβάνη”

“H ιστορία της συζύγου” της Μαίρυλιν Γιάλομ. Μετάφραση: Εύη Κλαδούχου, Εκδ. “Άγρα”

“Επικίνδυνος οίκτος” του Στέφαν Τσβάιχ. Μετάφραση: Μιμίκα Κρανάκη. Εκδ. “Άγρα”, σελ. 437

“Γαστρονομικόν: Η τέχνη της μαγειρικής στην Αρχαία Ελλάδα” του Γιώργου Ηλιόπουλου. Εκδ. “Έναστρον”

“Ο καλλιτέχνης και η εποχή του” του Αλμπέρ Καμύ. Εισαγωγή, σημειώσεις, μετάφραση επίμετρου, γλωσσική επιμέλεια: Αντιγόνη Βλαβιανού. Εκδ. “Καστανιώτη”

“1Q84” του Χαρούκι Μουρακάμι, Μετάφραση: Μαρία Αργυράκη. Εκδ. “Ψυχογιός”

“Η τυραννία του χάους” του Ανδρέα Ανδριανόπουλου. Εκδ. “Αρμός”

“Όλα κραυγάζουν Χάος” του Leonard Rosen. Μετάφραση: Νέστορας Χούνος. Εκδ. “Τραυλός”

“Άγγελος ή Δαίμονας” της Ιζαμπέλλας Παλάσκα. Εκδ. “Α.Α.Λιβάνη”

καθώς και συνέντευξη του συγγραφέα Μετίν Αρντιτί ("Το τουρκάκι")

Φαίνομαι δέντρο, αλλ' είμαι της φυγής μέσα μου- μέσα μου

H ζωή σε 40 ερωτήσεις: Ελένη Γκίκα

Η συγγραφέας απαντάει στο ερωτηματολόγιο του Προυστ για το Lifo.gr. Επιμέλεια: Μίνα Καλογερά. Πηγή: www.lifo.gr 

-  Ποια είναι η εικόνα που έχετε για την απόλυτη ευτυχία; 

Όλος ο κόσμος μια τεράστια βιβλιοθήκη που υπόσχεται…

- Ποιος είναι ο μεγαλύτερος φόβος σας;

Ο φόβος του Φόβου. Δευτερότριτο, μάταιο συναίσθημα. Και το να μη φοβούνται και να πονούν τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, και – είναι πολλοί- αυτοί που αγαπάω.

- Ποιο εν ζωή πρόσωπο εκτιμάτε περισσότερο;

Την υπέροχα γενναία μαμά μου. Άργησα να την γνωρίσω μέσα στις απίστευτες κόντρες μας, αλλά είμαι πια τόσο υπερήφανη.

 

- Σε ποιο πράγμα προδώσατε τον εαυτό σας και μετανιώνετε περισσότερο γι’ αυτό;

Στο ότι δεν φεύγω εγκαίρως! Αφήνω περιθώρια και περιθώρια και περιθώρια, ελπίζοντας. Αφού ό,τι είναι για να φανεί, συνήθως απ’ την αρχή φαίνεται, προς τι ο μάταιος μόχθος;

- Για ποια προδοσία του εαυτού τους οικτίρετε τους άλλους;.

Για το ότι ζουν από την ατολμία τους, ζωή ερήμην. Το να ζεις την ζωή ενός άλλου επειδή φοβήθηκες, είναι σχεδόν κατάρα.

- Ποιο εν ζωή πρόσωπο σιχαίνεστε περισσότερο;

Είμαι του οίκτου και όχι της απέχθειας. Έχω βέβαια πολλούς να λυπάμαι.

- Ποιο είναι το αγαπημένο σας απόφθεγμα;

Ήμουν ο Όμηρος, σε λίγο θα είμαι Κανένας σαν τον Οδυσσέα. Μπόρχες, κανείς άλλος δεν περιγράφει τόσο σοφά έναν κύκλο ζωής.

- Τι νοσταλγείτε περισσότερο;

Τις στιγμές με τους αγαπημένους μου που έφυγαν και δεν τις χόρτασα, και δεν τους χόρτασα. Αυτό το «έχουμε καιρό», μεγάλη βλακεία.

- Ποιο είναι το πιο εξωφρενικό πράγμα που έχετε κάνει;

Άφησα ό,τι είχα και δεν είχα και έφυγα με ένα εικοσάρικο στη τσέπη στα είκοσι πέντε μου (γάμο, δουλειά, βιβλιοπωλείο). Κι αυτά δεν τα κάνουν «τα κορίτσια από σπίτι», το τελευταίο αυτό για να διαφανεί η δυσκολία. Φαίνομαι άνθρωπος- δέντρο, αλλ’ είμαι της φυγής μέσα μου- μέσα μου.

- Ποιο είναι το αγαπημένο σας ταξίδι;

Στην Αγία Πετρούπολη. Για τον Ντοστογιέφσκι. Κλείνω τα μάτια κι είμαι στην τραπεζαρία, στο γραφείο. Σχεδόν αγγίζω την κούκλα και το αλογάκι των παιδιών, βλέπω το χαλί, τις σκάλες, τον δρόμο…

- Ποια θεωρείτε την πιο υπερεκτιμημένη αρετή;

Την επιδεξιότητα. Σχεδόν την απεχθάνομαι. Με ενοχλούν οι άνθρωποι που τα πολυκαταφέρνουν. Έχω μεγάλη αδυναμία στους αδέξιους.

- Ποιο είναι το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό σας;

Η τεράστια υπομονή και η ανοχή, «άσε, θα δείξει», ακόμα.

- Ποιο χαρακτηριστικό προτιμάτε περισσότερο σε κάποιον;

Την καλοσύνη από επιλογή. Την γενναιοδωρία.

- Τι θεωρείτε πιο σημαντικό στους φίλους σας;

Το ένα τους πρόσωπο. Το ότι είναι αυτό που είναι. Θεωρώ δευτερότριτο τα πολλά πρόσωπα.

-Ποια είναι η καλύτερη συμβουλή που σας έχουν δώσει;

«Να είσαι ευαίσθητη με τους άλλους και όχι με την πάρτη σου» της μάνας μου. Κι εκείνο το αλησμόνητο «ε και;» ενός άντρα.

- Πότε κλάψατε για τελευταία φορά;

Προχθές, που πέθανε ο μπαμπάς του Χρήστου. Γελάω πολύ κι ίσως γι’ αυτό και να είμαι κλαψιάρα.

- Ποιος είναι ο μεγαλύτερος μύθος για τη διασημότητα;

Η ευτυχία. Είναι περίεργο τρένο, όποτε θέλει σε καταδέχεται.

- Διαλέξτε πέντε λέξεις που περιγράφουν τον εαυτό σας;

Εύπιστη, βιβλιομανής, καθηκοντόπληκτη, υπερβολική, σπάταλη μέχρι αμαρτίας σε όλα (και στα συναισθήματα).

- Ποιοι είναι οι δύο καλύτεροί σας φίλοι;

Η Μάρω κι ο Γιάννης. Μ’ αγαπούν κι είναι στο πλάι μου όσο ζαβή και να είμαι. Να πω τρεις; Και η Αρετή. Είναι μεσ’ στο κεφάλι μου και έτσι μπορεί κι επιμελείται τις ιστορίες.

- Ποια μουσική θα θέλατε να παίξουν στην κηδεία σας;

Το Bolero του Ραβέλ γι’ αυτή την αιώνια επανάληψη που 

ανεβοκατεβαίνει. Ή κάποια από τις μουσικές της Καραίνδρου που είναι ένας διαρκής αποχαιρετισμός. Μαχαιράκια που σφάζουν και αγαλλιάζουν.

- Τι θεωρείτε ως έσχατο βαθμό δυστυχίας;

Τους άφιλους. Τους πραγματικούς φίλους μας τους αξίζουμε ή δεν τους αξίζουμε, είναι ο καθρέφτης μας. Χωρίς αυτούς είμαι η Καμία.

- Πού θα θέλατε να ζείτε;

Είμαι άνθρωπος… δωματίου. Κι αυτό το δωμάτιο θα μπορούσε να είναι παντού. Καλά είναι κι εδώ όπου είναι. Αλλ’ έτσι ή αλλιώς χρειάζομαι ελάχιστα. Που όσο περνούν τα χρόνια, όλο και λιγοστεύουν.

- Ποια είναι η αγαπημένη σας απασχόληση;

Ε, το διάβασμα. Μέχρι τελικής πτώσης! Δλδ σχεδόν γίνομαι γραμματοσειρά και μπαίνω στη σελίδα.

- Σε ποιες περιπτώσεις λέτε ψέματα;

Για να μη πονέσω τον άλλον, σταθερά. Σε περίπτωση αρρώστιας, στο φινάλε δεν ξέρεις!

- Τι απεχθάνεστε περισσότερο στην εμφάνισή σας;

Το ό,τι εκείνο που αισθάνομαι φαίνεται! Κοκκινίζω, πρασινίζω, μαυρίζω… δεν μπορώ να κρύψω πια τίποτε. Αλλ’ όσο περνά ο καιρός κι αυτό πια δεν με νοιάζει. Και την τάση μου να αυξομειώνονται τα κιλά μου. Αλλά τώρα ούτε κι αυτό με πειράζει.

- Ποιες λέξεις ή φράσεις χρησιμοποιείτε υπερβολικά;

«Υπέροχο», «μάτια μου», «εντελώς μυθιστορηματικό»… αλλ΄ έτσι είναι. Δεν είναι;

- Τι ή ποιον αγαπάτε περισσότερο στη ζωή σας;

Την Νεφέλη τη βαφτιστήρα μου. Για κείνη θα έδινα και τη ζωή μου.

- Για ποιο πράγμα μετανιώνετε περισσότερο;

Για τα ταξίδια που δεν έκανα μ’ έναν άντρα που πέθανε. Για τις βόλτες που δεν τις χόρτασα όσο θα ήθελα με τον μπαμπά μου.

 

- Πότε και πού υπήρξατε ευτυχισμένη;

Όταν κρατώ στην αγκαλιά μου την κοιμισμένη Νεφέλη. Όταν διαβάζω. Δλδ είμαι ακόμα και μάλλον έχω βρει και τον τρόπο να υπάρξω σ’ αυτή τη ζωή ευτυχισμένη.

- Ποιο ταλέντο θα θέλατε να είχατε;

Επιδέξια χέρια! Εκτιμώ πολύ αυτούς που πιάνουν τα χέρια τους! Δλδ ζυμώνουν, φυτεύουν, κουρεύουν, ζωγραφίζουν, κάνουν ρούχα, κοσμήματα… προσπαθώ βέβαια…

- Ποιοι είναι οι αγαπημένοι σας συγγραφείς;

Ντοστογιέφσκι, Μπόρχες, Τόμας Μαν, Κάφκα, Μαγιακόφσκι, Έμιλυ Ντίκινσον, Κάρεν Μπλίξεν, Βιρτζίνια Γουλφ, Γιόκο Ογκάουα, Πρεβέρ για την ποίηση της καθημερινότητας. Ειδικά οι δυο πρώτοι είναι η ζωή μου, Τους χρωστώ, πώς το λένε.

- Ποιος είναι ο αγαπημένος σας φανταστικός ήρωας;

Ο πρίγκιπας Μίσκιν από τον «Ηλίθιο». Μου προκαλεί δέος η απόλυτη καλοσύνη. Κι ο Καθηγητής στη «Θυσία» του Ταρκόφσκι.

- Ποιοι είναι οι πραγματικοί ήρωες σας;

Εκείνοι «που δημιουργούν στα όρια της εξάντλησης, αυτοί που λυγίζουν κάτω απ’ το βαρύ μόχθο, που είναι κιόλας τσακισμένοι και στέκουν, ωστόσο, ορθοί» όπως υποστηρίζει ο Άσσενμπαχ στον «Θάνατο στη Βενετία». Εκείνοι που «παρά τούτο» σχεδόν αγγίζουν το μεγάλο.

- Ποια είναι τα αγαπημένα σας ονόματα;

Όλγα, Αντιγόνη, Αριάδνη κι Ορέστης. Τα πρώτα, δυνατά, ο τελευταίος ευάλωτος. Αλλά το εθνικά οικογενειακό μας όνομα είναι Σπυρίδων. Για άπειρους λόγους κι ανεξερεύνητους.

- Τι απεχθάνεστε περισσότερο;

Την αλαζονεία και την κακία, τα θεωρώ βλακεία. Κανείς δεν ξέρει πότε σώζεται το καντήλι του και τι τον περιμένει στη γωνία, κι όσο για την κακία, ε αρκεί ο προσωπικός σταυρός μας, έτσι δεν είναι;

- Ποια είναι η παρούσα διανοητική σας κατάσταση;

 

Χαρμολύπη. Σα να περνάμε καθαρτήριο. Η αίσθηση ότι ζούμε σε σημαντικότατη εποχή που απευχόμαστε.

- Αν μπορούσατε να αλλάξετε κάτι στον εαυτό σας, τι θα ήταν αυτό;

Αυτή την αίσθηση της βαθύτατης λύπης που ώρες- ώρες αγγίζει τα όρια της μελαγχολίας. Να πίστευα περισσότερο. Να, αυτό θ’ άλλαζα. Την πίστη. Θα’ θελα να ‘ταν ακλόνητη.

 

- Aν μπορούσατε να αλλάξετε κάτι στην οικογένεια σας, τι θα ήταν αυτό;

Θα εξαφάνιζα και την ελάχιστη αίσθηση φόβου. Μάταιο συναίσθημα, ποτέ δεν συνέβη ό,τι φοβήθηκα, και εκείνο που δεν αντέχω, θα το ξαναπώ, είναι τους αγαπημένους μου, φοβισμένους.

- Ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερή σας επιτυχία;

Τους φίλους μου. Το ό,τι έζησα και ζω όπως μου πάει. Την δική μου ζωή, γι’ αυτό και φτάνω χωρίς να βαρυγκομώ στο ταμείο.

- Αν μπορούσατε να διαλέξετε πώς να επιστρέψετε στη ζωή, τι θα θέλετε να είστε;

Βιβλιοθηκονόμος σε μια βιβλιοθήκη μικρής πόλης. Για τα βιβλία και τους ανθρώπους της πόλης.

H Ελένη Γκίκα είναι συγγραφέας δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός. Μέσα στο 2013 θα κυκλοφορήσουν ,το μυθιστόρημα «Το bolero δεν ήταν του Ravel» και το παραμύθι «Η ζωγραφιά που ταξιδεύει» από τις εκδόσεις «Καλέντη». Πηγή: www.lifo.gr

Το αυριομυστήριο

Το αυριομυστήριο

“Αγριομυστήριο”

άκουσαν,

διαμαρτυρήθηκε'

μα δεν είναι το ίδιο

“αύριο”

ξεκάθαρα τους τόνισε'

κύλησε αυτό το ρο

σα γάργαρο γέλιο'

έτσι κι αλλιώς

αυτό το “μυ”

είναι το ίδιο,

μύστης και μάγος

μυστικό

δεν είναι άγριο,

είναι άγιο το αύριο

μόνο να υπογράφεις

“εν λευκώ”

βλακεία οι όροι.

Τετάρτη 24 Απριλίου 2013

(από την ανέκδοτη ποιητική συλλογή "Άδεια δωμάτια")

Ποιητικό Ημερολόγιο 2013 (Εκδ. Ιωλκός)

“Μάσκες είναι τα πρόσωπά μας”

δημοσιεύθηκε στο diastixo.gr

“Λευκή ρεβάνς” της Αργυρώ Μαντόγλου, Εκδ. “Ψυχογιός”, σελ. 408,

“Όλοι φοράμε μάσκες. Είτε το ξέρουμε είτε όχι. Το πρόβλημα είναι με εκείνους που φοράνε μάσκες δηλητηριώδεις και νομίζουν πως μπορούν να απαλλαγούν όποτε το θελήσουν, αλλά η μάσκα πια δε γίνεται να αφαιρεθεί: το πρώην πρόσωπό του έχει αλλοιωθεί ανεπανόρθωτα”.

“Μάσκες είναι και τα πρόσωπά μας”.

Στο καινούργιο μυθιστόρημα της Αργυρώς Μαντόγλου, μια Πολυτίμη που είναι τηλεφωνήτρια, μια Ευρυδίκη που δουλεύει σε ταξιδιωτικό γραφείο, η Αντιγόνη που είναι πλαστική χειρουργός, μια Μαριάννα που είναι ήδη νεκρή μα ωστόσο ένα μέιλ της επιμένει σε “παρουσίες”, μια Ελισσάβετ που είναι Έλσα και είναι συγγραφέας και ένας άντρας που απαντά ως paranormal, λειτουργεί σαν Ζορό ο εκδικητής, είναι ο άνδρας της κερδισμένης μέρας (γεννήθηκε την 29η κάποιου Φεβρουαρίου), “ζει από τύχη, αγαπά κατ' επιλογήν και μεταμορφώνεται καθ' έξιν” και μια σειρά από μικρά εγκληματικά οικογενειακά μυστικά. Ένας άντρας που ψάχνει μέσα σε ξένα σκουπίδια.

Ήρωες που συναντούνται τυχαία, σε μια Αθήνα που σπάνε βιτρίνες και σκοτώνονται μαθητές, στο Λονδίνο που εκρήγνυνται βόμβες και σε ένα νησί όπου ο θύτης και το θύμα ετοιμάζονται για το μεγάλο φινάλε.

Η αφήγηση πολυπρισματική, με επίκεντρο πάντα μια Μαριάννα νεκρή και με ένα τατουάζ σκαραβαίο στο χέρι που είναι το εσαεί τέλος. Με εγκιβωτισμένο ένα βιβλίο μέσ' στο βιβλίο. “Το αμάρτημα του πατρός μου”, η συγγραφέας του πιστή στο αρχικό παιχνίδι με τις μάσκες, {έργο σε εξέλιξη της Ε.Λ} είναι αυτή τελικά που θα βάλει την τελεία στης ζωής τους το κείμενο.

Αντιμετωπίζοντας τα όλα στην αρχή σαν “ξένη πλοκή”. Έτσι ακριβώς εκφράστηκε για την οικογένειά της. “Ξένη πλοκή”.

Στην πορεία μια σειρά από ασύνδετους φόνους. Τα θύματα “καμία μεταξύ τους σχέση, πέρα από την ηλικία τους: όλοι γεννημένοι την ίδια χρονιά”. Ο θύτης, ένας άνδρας μ' αγγελικό πρόσωπο που μισεί τους καθρέφτες, ενεργεί μόνος του πιστός σε μια λίστα, ποτέ δεν αναρωτιέται τους λόγους, ακολουθεί αυτή τη λίστα.

Τα θύματά του, από κάποιο σημείο και μετά “γυναίκες που αγαπούν τον ίδιο άντρα”, και γι' αυτό και “εκτεθειμένες στον ίδιο κίνδυνο”. Και μια ζωή σαν τον άνεμο, ή θα λυγίσεις, ή σπας. Ο κόσμος, όπως τον πίστευε ο αυτόχειρας πατέρας του, “μια ασθένεια”.

Εγχειρίδιο σωτηρίας, σελίδες με “Α! Και ΑΧ!” Μια φωτογραφία παλιά με παιδιά, και ένα ξεχασμένο βιβλίο.

Το αποτέλεσμα, ένα βιβλίο ματριόσκα. Αστυνομικό κατ' αρχάς, υπαρξιακό για την τρομοκρατία του τυχαίου στο τέλος. Με τα όρια θύτη και θύματος τόσο θολά, με τα πρόσωπα να μπερδεύονται, τελικά, με το προσωπείο. Με την πρώτη της λίστας, έσχατη, εντέλει. Με τους μυθιστορηματικούς ήρωες να αποφασίζουν γι' αυτούς της ζωής, με τον τρόπο ανάγνωσης ν' αλλάζει όλα τα δεδομένα. Και για τούτο και... άκυρη η ρεβάνς!

Ένα ευφυές, σαν παρτίδα σκακιού, γοητευτικό, τελικά, βιβλίο.

“αν πρόσεχε καλά, έβλεπε πολλές κλωστές να κρέμονται στον αέρα, όποιος θέλει να τις δει τις βλέπει”.

Δεν υπάρχει πουθενά το 1984 που ήξερα. Τώρα είναι το 1Q84. Ο αέρας άλλαξε, το τοπίο άλλαξε. Πρέπει να προσαρμοστώ σ' αυτόν τον κόσμο με τα ερωτήματα το συντομότερο δυνατόν. 

δημοσιεύθηκε στο diavasame.gr 

Οι δυο πρώτοι τόμοι από την μυθιστορηματική τριλογία “1Q84” του Χαρούκι Μουρακάμι και κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις “Ψυχογιός” μας εισάγουν σε έναν αλλόκοτο, μαγικό χωροχρόνο. Στις 900 περίπου σελίδες όλα βρίσκονται εκεί: φιλοσοφικά ερωτήματα και υπαρξιακά διλήμματα, λογοτεχνικοί ήρωες, ποιητική καθημερινότητα, Ιστορία και εφιαλτικό παρασκήνιο. Το καλό και το κακό και δυο που αγαπιούνται και ψάχνονται διαρκώς...

“1Q84” του Χαρούκι Μουρακάμι, Μετάφραση: Μαρία Αργυράκη. Εκδ. “Ψυχογιός”, σελ. 471 και 410, πρώτο και δεύτερο βιβλίο, 13.99 και 12.99 ευρώ

“Θυμάσαι τίποτα από την ηλικία των δέκα χρόνων;” ρώτησε η Κυρία την Αομάμε. “Θυμάμαι πολύ καλά”, της απάντησε. Εκείνη τη χρονιά είχε κρατήσει σφιχτά το χέρι ενός αγοριού και είχε ορκιστεί πως θα το αγαπάει για πάντα”.

Ο κεντρικός άξονας σ' αυτό το “μυθιστόρημα- ποταμό” όπως έχει χαρακτηριστεί το καινούργιο έργο του Μουρακάμι, είναι αυτή ακριβώς η συνάντηση. Μια δεκάχρονη, κόρη Μαρτύρων του Θεού, συναντά και κρατά σφιχτά το χέρι ενός επίσης δεκάχρονου γιου φοροεισπράκτορα του ΝΗΚ.

Αλλά ο αλλόκοτος μαγικός κόσμος του Μουρακάμι στην ιστορία, ξεκινά διαφορετικά: Η Αομάμε που θα βρεθεί σε ένα ταξί ακούγοντας τη “Συμφωνιέτα” του Γιάνατσεκ, για ν' αποφύγει το μποτιλιάρισμα θα κατεβεί και θα περάσει από τις σκάλες κινδύνου σε έναν χωροχρόνο “εκτός της πεπατημένης”, όπου “τα φαινόμενα απατούν”, όπως της είχε πει ο ταξιτζής.

Την ίδια ώρα, ο Τένγκο, καθηγητής μαθηματικών και επίδοξος συγγραφέας, θα αναλάβει εκών άκων να ξαναγράψει την παράξενη ιστορία μιας δεκαεπτάχρονης για την “Χρυσαλίδα του αέρα” και μαζί της, έχοντας συμπληρωματικές ικανότητες, θα απελευθερώσει τα ανθρωπάκια στη γη.

Η αφήγηση συνεχίζεται από την Αομάμε στον Τένγκο, σαν σκυταλοδρομία. Οι δρόμοι τους παράλληλοι συνεχώς, κατά τρόπο παράδοξο ακόμα και όταν βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής, δεν συναντιούνται ποτέ. Αναζητά, όμως, για μια ζωή (είκοσι χρόνια) ο ένας τον άλλον. Με έναν ήρεμο τρόπο, σίγουρο, θα 'λεγε κανείς αξιοθαύμαστο και δυναμωτικό. Η Αομάμε αντέχει τους “φόνους” και την άδεια ζωή ακριβώς χάρη σ' αυτό. Αλλά κι ο Τένγκο, με την ανάμνησή της είναι λιγότερο μόνος και σχεδόν καθόλου τρωτός.

Στο μεταξύ και από τον ένα στον άλλον, σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, ξετυλίγεται ένα μυστηριώδες και μαγικό σύμπαν στο οποίο ενυπάρχουν κομψές Κυρίες με σκοτεινό παρελθόν, κακοποιημένα κορίτσια και σύζυγοι, επαναστατικές οργανώσεις και θρησκευτικές σέχτες, οικογενειακά μυστικά και παιδικές αναμνήσεις, ένας γκουρού με μυστηριώδεις δυνάμεις, μια νουβέλα που θα γίνει μπεστ σέλλερ, μια τυφλή κατσίκα, η πόλη των γάτων, τα ανθρωπάκια, ένας ανοΊκός πατέρας, η μάδα (το σώμα), η ντότα (η σκιά) και δυο φεγγάρια.

Σε έναν κόσμο- παράκαμψη της όντως χρονιάς: “1Q84- έτσι θα λέω τον καινούργιο κόσμο, κατέληξε η Αομάμε. Όπου το Q θα στέκει για το “question mark”, το ερωτηματικό. Ένας κόσμος γεμάτος ερωτήματα.

Η Αομάμε έγνεψε καταφατικά στον εαυτό της καθώς περπατούσε.

Είτε μ' αρέσει είτε όχι, τώρα βρίσκομαι στο έτος 1Q84. Δεν υπάρχει πουθενά το 1984 που ήξερα. Τώρα είναι το 1Q84. Ο αέρας άλλαξε, το τοπίο άλλαξε. Πρέπει να προσαρμοστώ σ' αυτόν τον κόσμο με τα ερωτήματα το συντομότερο δυνατόν. Σαν ζώο που το άφησαν ελεύθερο σ' ένα καινούργιο δάσος. Αν θέλω να προστατέψω τον εαυτό μου και να επιβιώσω, πρέπει να μάθω τους κανόνες αυτού του χώρου και να προσαρμοστώ”.

Όλοι όσοι βλέπουν εκείνο -τον- κόσμο- με- τα- δυο- φεγγάρια, βρέθηκαν εκεί για κάποιο σκοπό, αλλά η Αομάμε κι ο Τένγκο ανάμεσα σε όλην αυτή τη δίνη, αυτό που επιθυμούν είναι -κάποια στιγμή- να συναντηθούν.

“Εσύ κι ο Τένγκο έχετε έρθει σ' αυτόν τον κόσμο με το ίδιο τρένο” θα της πει ο Γκουρού λίγο πριν να πεθάνει. Και γι' αυτό “ο καθένας με τον τρόπο του καταπιάνεστε με κάτι επικίνδυνο, σε ένα πολύ επικίνδυνο μέρος”. Βέβαια, “η καλύτερη λύση θα ήταν να συναντηθείτε κάπου και να φύγετε από τούτον εδώ τον κόσμο κρατημένοι από το χέρι”, αλλά ο χρόνος κι ο χώρος για την ώρα, δεν ευνοούν τη συνάντηση.

Ιστορίες μέσα στην ιστορία με πλοκή που σου κόβει την ανάσα και φαντασία που σε καθηλώνει και σε ξανακάνει παιδί. Με φιλοσοφικές αναφορές και διλήμματα με τον τρόπο που τα θέτει η αλληγορία και η παραβολή, με το καλό και το κακό και την επανάσταση του έρωτα πάντα στο κάδρο. Με το κέντημα της ζωής πάντα στον ίδιο ουρανό, όπου κάποιος “αν πρόσεχε καλά, έβλεπε πολλές κλωστές να κρέμονται στον αέρα” γιατί “όποιος θέλει να τις δει τις βλέπει”.

Ο συγγραφέας Χαρούκι Μουρακάμι πάντως σίγουρα τις βλέπει. Κι αυτό το γνωρίζουμε ήδη καλά από το “Κουρδιστό πουλί”, το “Νορβηγικό δάσος”, το “Μετά το σεισμό” και την “Σπούτνικ αγαπημένη”. Δεν θα πρέπει, φυσικά, να παραλείψει κανείς ότι με αυτό το βιβλίο ο Ιάπωνας συγγραφέας αποτίει, κατά κάποιον τρόπο, “φόρο τιμής” στον Όργουελ και το “1984”, καθώς και το ότι πρόκειται για τριλογία. Η Αομάμε κι ο Τένγκο θα συνεχίσουν να ψάχνονται στο δικό τους αλλόκοτο 1Q84 και στο μέλλον...

η Ιστορία μέσα στις ιστορίες (Η Ιστορία Σήμερα, τεύχος Δεκεμβρίου)

Δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό “Η Ιστορία Σήμερα” (Σάββατο 8 Δεκεμβρίου, μαζί με το έθνος, το περιοδικό κυκλοφορεί κάθε δεύτερο Σάββατο του μήνα μαζί με την εφημερίδα)

“Και ένα μάρκο να ήταν...” του Μανώλη Γλέζου, Εκδ. “Α.Α.Λιβάνη”, σελ. 286, 9.90 ευρώ.

Με τον υπότιτλο “οι οφειλές της Γερμανίας στην Ελλάδα” ο Μανώλης Γλέζος, υπογράφει ένα επίκαιρο και καταγγελτικό βιβλίο. Στις σελίδες του, όπως ο ίδιος επισημαίνει: “η περιφρονητική, υποτιμητική και απαξιωτική, όλο λοιδωρίες, ως και απάνθρωπη συμπεριφορά της Γερμανίας απέναντι στην Ελλάδα που, φαίνεται, από πρώτη όψη, δυσεξήγητη και εύλογα δημιουργεί πολλά ερωτήματα. Τι συμβαίνει; Γιατί αυτή η στυγνή διαγωγή; Η στάση αυτή υποχρεώνει, πρώτα και κύρια, να υπενθυμίσουμε τι υπέστη ο ελληνικός λαός από τα γερμανικά στρατεύματα στη διάρκεια της Κατοχής στο Β' παγκόσμιο Πόλεμο – ολόκληρο το σχέδιο διάλυσης της Ελλάδας με το διαμελισμό της και αφανισμού του Ελληνικού Λαού με τη γενοκτονία-, να παρουσιάζουμε τις ανεκπλήρωτες υποχρεώσεις, να τονίσουμε τις σημερινές οφειλές της Γερμανίας προς την Ελλάδα και, πάνω απ' όλα, να υπογραμμίσουμε την ουσιαστική και ηθική πλευρά του προβλήματος”.

Με μότο, ένα απόσπασμα από το “Κατηγορώ του Ζολά”, “Αν θάψετε την αλήθεια κάτω από τη γη, διογκώνεται εκεί μέσα και συλλέγει τέτοια εκρηκτική δύναμη, ώστε την ημέρα που ξεσπά παρασύρει τα πάντα μπροστά της”, με πρόλογο του Ευάγγελου Μαχαίρα (καπετάνιος Λόχου Πολυβόλων του ΕΛΑΣ, και πρόεδρος Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών 1081-84, Γραμματέας του ΕΣΔΟΓΕ) και προλεγόμενα με υπογραμμισμένη σημείωση του ίδιου του συγγραφέα “δε μας διακατέχει μίσος κατά του γερμανικού λαού. Θέλουμε διακαώς, επιδιώκουμε με κάθε τρόπο και ευελπιστούμε στη φιλία των λαών Ελλάδας – Γερμανίας/ Προυπόθεση απαραίτητη όμως της φιλίας αποτελεί η αποκατάσταση του δικαίου”, ο Μανώλης Γλέζος υπογράφει και εν θερμώ ένα βιβλίο προς αποκατάσταση μιας ιστορικής αδικίας.

Στις σελίδες του: η ηθική του ζητήματος και η ισχυρισμοί της Γερμανίας. Οι παλαιότερες οφειλές της Γερμανίας, η Γερμανική εισβολή και η τριπλή Κατοχή. Η καταστροφή της Οικονομίας, το αναγκαστικό δάνειο και οι νεκροί από τις εκτελέσεις και την πείνα. Οι ανεξόφλητες υποχρεώσεις της Γερμανίας όσον αφορά τους αρχαιολογικούς θησαυρούς και τα έργα τέχνης, το αναγκαστικό δάνειο, τις αποζημιώσεις των θυμάτων και τις συνεχείς αναβολές για την καταβολή των οφειλών. Καθώς και τα τί έχει δώσει ως τώρα η Γερμανία και τι ακριβώς συμβαίνει με τις διεκδικήσεις από κυβερνητικής πλευράς, από την πλευρά του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Οφειλών της Γερμανίας προς την Ελλάδα και από τους συγγραφείς των θυμάτων

Η επιδίωξή του: η ολόπλευρη ενηµέρωση και κατανόηση του προβλήµατος απ' όλους. “Αποσκοπούμε να ξεθάψουµε το θέµα των οφειλών της Γερµανίας προς την Ελλάδα, το οποίο έχουν θάψει στα τάρταρα της λησµοσύνης από τη μια η Γερµανική εκδικητικότητα και από την άλλη το μένος κατά της Εθνικής Αντίστασης. Δε µάς διακατέχει µίσος κατά του Γερµανικού λαού”.

Η επισήμανση: “Και ένα μάρκο να ήταν η οφειλή, η Γερμανία έχει τη νομική, την ιστορική, αλλά προπαντός την ηθική υποχρέωση να εκπληρώσει τα χρέη της απέναντι στην Ελλάδα”.

“Η περιπέτεια του Κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα” του Γιώργου Ρωμαίου, Εκδ. “Πατάκη”, σελ. 543, 30 ευρώ

Το έργο στο σύνολό του, αφηγείται τη δυσχερή και ασταθή πορεία του κοινοβουλευτικής ζωής στην Ελλάδα. Πολιτικές αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις, γνήσιες και νόθες εκλογές, παρασκήνια και ξένες επιδράσεις, οι πρωταγωνιστές και οι πράξεις τους, αποτελούν, εν τέλει, “το μωσαικό της περιπέτειας του κοινοβουλευτισμού”.
Ο τρίτος τόμος της "Περιπέτειας του κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα" που κυκλοφόρησε πρόσφατα, αφηγείται τις πολιτικές εξελίξεις από τη ναζιστική Κατοχή έως και τη χούντα των συνταγματαρχών. “Μια εποχή δραματική, γεμάτη πόλωση, η οποία στις αρχές της καθορίστηκε από έναν νέο μεγάλο εθνικό διχασμό, τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, και προς το τέλος της σφραγίστηκε από τη σύγκρουση κορυφής ανάμεσα στον πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου και τον βασιλιά Κωνσταντίνο Β”, επισημαίνει ο συγγραφέας. Στις σελίδες του βιβλίου, από τις πολιτικές δυνάμεις, τα κέντρα εξουσίας και τ' Ανάκτορα, την Κατοχή και την Αντίσταση μέχρι την δραματική τριετία του εμφυλίου, τον Παπάγο στην εξουσία, τα Ιουλιανά και τη δικτατορία.
“Η έναρξη της μεταπολεμικής περιόδου στην Ελλάδα σήμανε την είσοδο της χώρας στο διεθνές ψυχροπολεμικό σκηνικό. Ταυτόχρονα σήμανε την "εξάρτηση" του ελληνικού κοινοβουλευτισμού από τρεις πόλους εξουσίας που εξήλθαν ενισχυμένοι από την ελληνική εμφύλια σύγκρουση: τον αμερικανικό παράγοντα, το Στέμμα και το στρατό. Η αδυναμία του ελληνικού κοινοβουλευτισμού να υπερκεράσει την αυξανόμενη επιρροή των τριών αυτών πόλων οδήγησε στη μοιραία διετία 1965-1967, ένα συνεχές πολιτικό αδιέξοδο με αποτέλεσμα μια ακόμα κατάλυση της ελληνικής δημοκρατίας. Το πραξικόπημα των συνταγματαρχών θα ρίξει τους τίτλους τέλους σε μια καθοριστική και δραματική περίοδο για τον ελληνικό κοινοβουλευτισμό. Η ελληνική δημοκρατία θα παραμείνει υπό τη βαριά σκιά της δικτατορίας για επτά χρόνια, έως και το 1974”, επισημαίνει ο συγγραφέας.

“Όπλων κρίσις” του Μίμη Ανδρουλάκη, Εκδ. “Πατάκη”, σελ. 283, 14 ευρώ.

Με τον υπότιτλο “Νεκρικοί διάλογοι με την αριστερά” ο Μίμης Ανδρουλάκης αποφασίζει να τα ξαναθέσει όλα επί χάρτου ή μάλλον να τους επαναφέρει όλους στο προσκήνιο, από τους κομμουνιστές Λένιν, Τρότσκι, Λούξεμπουργκ, Γκράμσι, μέχρι τους σοσιαλιστές Ζορές, Μπερντσάιν, Κάουτσκι, Χίλφερνιντγκ, Μπάουερ, Μπλουμ. Από τους Τολιάττι, Τορέζ, Μπερλινγκουέρ, Μαρσαί, Καρίγιο, Φλωράκη, Κύρκο, μέχρι τους Άττλι, Μολλέ, Κάλλαχαν, Μπραντ, Σμιτ, Κράισκι, Μιττεράν, Πάλμε και Ανδρέα Παπανδρέου. Ένα έργο “πολιτικής φαντασίας” όπως ο ίδιος το χαρακτηρίζει το οποίο κλείνοντας το μάτι στους “Νεκρικούς διαλόγους” του Λουκινού και αποτελώντας “μια κάθοδο στον Κάτω Κόσμο”, επιχειρεί να αναζητήσει, τελικά, δρόμο και λύση.

Ο τίτλος- δάνειο από μια σκηνή στον Τρωικό πόλεμο. Η βασική ερώτηση, σε όλους κοινή “Τι να κάνουμε;”

Ο συγγραφέας, εννοείται, είναι εκείνος ο οποίος κατεβαίνει στον Άδη και ρωτά, το αποτέλεσμα, όπως υποστηρίζει: “γυρίζουμε το χρονοδιακόπτη και κοιτάζουμε μαζί τους την Αριστερά του 21ου αιώνα από τα δικά τους ορόσημα, από τις πιο αντιπροσωπευτικές κορυφογραμμές της ιστορίας, πίσω εκατό, ενενήντα, ογδόντα, εβδομήντα, εξήντα, πενήντα, σαράντα, τριάντα, είκοσι χρόνια”. Το αποτέλεσμα, ευφάνταστο και εντυπωσιακό: ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ μάς υπενθυμίζει ότι κάθε ανανεωτικό εγχείρημα περιλαμβάνει και μια “ανάσταση νεκρών”. Ο Φρανσουάζ Μιττεράν θυμάται την παρατήρηση του Μαρξ πως, όταν οι άνθρωποι ετοιμάζονται να κάνουν κάτι που δεν έχει προυπάρξει, επιστρέφουν με δέος στο παρελθόν και με μια δανεική σεβάσμια μεταμφίεση ετοιμάζονται να παραστήσουν τη νέα σκηνή της ιστορίας. Ο Ανδρέας Παπανδρέου εξομολογείται, πρώτη φορά, (πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς, άλλωστε) τις εν ζωή εμπειρίες της καθόδου του στον Κάτω Κόσμο. Ξαναθυμόμαστε μαζί του ότι “ο Καρλ Μαρξ συλλαμβάνει εξαρχής το “Κεφάλαιο”, το αριστούργημα της σοσιαλιστικής σκέψης, σαν μια κάθοδο στον Άδη, ακολουθώντας τα βήματα του Οδυσσέα”.

Το βασικό ζητούμενο, το ότι “ο αναγνώστης θα δοκιμάσει την ίδια με μας έκπληξη, ίσως και τον ίδιο φόβο, όταν διαπιστώσει τις κρυφές αναλογίες, συσχετίσεις και διασταυρώσεις ανάμεσα στις αποπληθωριστικές πολιτικές του Μεσοπολέμου, που οδήγησαν στην εφιαλτική αύξηση της ανεργίας, με τις καθιερωμένες πολιτικές της Ευρωζώνης στις χώρες της περιφέρειάς της”. Η Ιστορία που επαναλαμβάνεται αλλά οι πρωταγωνιστές της, εκεί, αμετάβλητοι στον αιώνα τον άπαντα. Δεν αλλάζει ο άνθρωπος στα βασικά.

“Το χαστουκόδεντρο” του Άρη Μαραγκόπουλου. Εκδ. “Τόπος”, σελ. 444, 18 ευρώ.

“Γράφοντας το Χαστουκόδεντρο προσπάθησα να καταλάβω πρώτα απ' όλα τι σημαίνει το ρήμα “αντέχω”. Τι σημαίνει δηλαδή να τρως απανωτά «χαστούκια», όπως συνέβη με χιλιάδες ανθρώπους στην Ελλάδα από τον πόλεμο ως το 1974, κι εσύ, ωστόσο, εκεί, ακλόνητος, εφ ω ετάχθης, να αντέχεις συνέχεια. Κι από την ανάποδη: τι σημαίνει για τη ζωή σου να αντέχεις τα «χαστούκια”, εξηγεί ο συγγραφέας κρατώντας όσον αφορά τον αναγνώστη έναν γρίφο σε σχέση με τον τίτλο, και σε ένα μυθιστόρημα- ντοκιμαντέρ όπως το χαρακτηρίζει, αναφέρεται στον τελευταίο μισό του αιώνα μια πολύπαθης χώρας.

Τις σελίδες του διατρέχει η ερωτική σχέση δύο ανθρώπων, δύο κομμουνιστών της εποχής, του Τόνι Αμπατιέλου και της Μπέτι Μπάρτλετ. Εκείνος, μπαίνει στη φυλακή στα 33 του, αποφυλακίζεται στα 50 και ζει έγκλειστος για τα φρονήματά του 17 χρόνια. Εκείνη, κάνει ό,τι περνά απ' το χέρι της για να τον ελευθερώσει. Επιλέγοντας την επαναστατικότητα του έρωτα για ν' αποδείξει την αλληλένδετη σχέση έρωτα και πολιτικής, ο συγγραφέας παραθέτει στοιχεία εποχής για ό,τι συνέβαινε παράλληλα μέσα και έξω απ' την χώρα. Εκείνοι οι δύο κι ο κόσμος, οι ήρωες που αγωνίζονται και οι παράπλευρες απώλειες, όταν η Ιστορία αλλάζει πλευρό. Προσπαθώντας να κατανοήσει για να εξηγήσει “πώς γίνεται να μη ζεις σαν κανονικός άνθρωπος για να αντέξεις, πώς γίνεται να μένεις τις δυο πιο σημαντικές δεκαετίες της ζωής σου φυλακή, να μην υπογράφεις, να ζεις τη ζωή κλεισμένος μέσα, να αγωνίζεσαι για «ένα καλύτερο αύριο» και η ζωή απέξω να προχωράει με τον όποιο βηματισμό, να βγαίνεις μια μέρα στην πραγματικότητα που έχει αλλάξει χωρίς εσένα. Και μαζί μ' αυτό πώς γίνεται να έχεις ζήσει αυτή την υπεράνθρωπη «αντοχή» και μια μέρα να μαθαίνεις ότι μερικά απ' όσα πίστευες, τα περισσότερα, δεν ήταν ακριβώς έτσι”.
Η συγγραφική άποψη “Κι εμείς είμαστε πάντα ένας λαός πειραματόζωο με διεφθαρμένους πολιτικούς, ζούμε μια ζωή ως guinea pigs: μια χώρα που δεν αγαπάει τον εαυτό της, μια χώρα που σκοτώνει τον καλύτερο εαυτό της, μια χώρα σταθερά σε εμφύλια διαμάχη, το πιο συχνά για ένα τίποτε, για ένα άδειο πουκάμισο”. Το αναγνωστικό αποτέλεσμα, ένα μυθιστόρημα που είναι Ιστορία αλλά και ζωντανός οργανισμός, έχει δλδ πολλαπλές αναγνώσεις.



“Ελέησόν με” του Ζαν- Κριστόφ Γκρανζέ. Μετάφραση: Ρίτα Κολαίτη. Εκδ. “Καλέντη”, σελ. 685, 22.50 ευρώ



Όλα αρχίζουν με τη σύγκρουση στο ύψιστο σημείο της: ένας Χιλιανός διευθυντής χορωδίας δολοφονείται με τρόπο αλλόκοτο σε μια αρμένικη εκκλησία του Παρισιού και υπό τον ήχο αγγελικής μουσικής. Κατόπιν, γίνονται τέρατα: παιδιά εξαφανίζονται, δολοφονίες με το ίδιο μακάβριο τελετουργικό –στους τοίχους στίχοι από το «Ελέησόν με»– συνεχίζονται, τα σύνορα καταλύονται και όλα αρχίζουν ή μοιάζουν να έρχονται από πολύ μακριά. Από τη Χιλιανή Χούντα στην Πόλη του Φωτός κι απ' εκεί στη Γερμανία της Καθαρής Αρίας Φυλής, όπου εν μέσω Βάγκνερ και Σκάρλετ Ο'Χάρα η ανθρώπινη ύπαρξη και υπόληψη γίνονταν χίλια δυο κομματάκια.
Με κεντρικό άξονα εκκλησίες και παιδικές χορωδίες, ο Γάλλος συγγραφέας και δημοσιογράφος Ζαν-Κριστόφ Γκρανζέ στήνει ένα σκοτεινό ιστορικό ατμοσφαιρικό θρίλερ αναζητώντας τις απαρχές του Κακού. Με εναπομείναντες ναζί –η Ιστορία αποδεικνύει ότι εντέλει είναι παγκόσμια ιστορία ο ναζισμός, βρίσκει πεδίο γόνιμο στην ανθρώπινη ψυχή– που οργανώνουν στρατόπεδα «σωφρονισμού» στη Λατινική Αμερική και κοινωνίες στο απυρόβλητο στην καρδιά της Γαλλίας και υπό τους ήχους θεϊκής μουσικής, χρησιμοποιώντας ως όπλα αγγελικές φωνές, εκτελούν ένα απίστευτο τελετουργικό εκδικητικό γαϊτανάκι.
Το ερώτημα, ασύλληπτο όσον αφορά την απάντηση: Τελικά μπορεί να σκοτώσει η μουσική; Και η μουσική, ναι, όπως ο τάχα μου υπερπατριωτισμός, μπορεί να σκοτώσει!
Με το παρελθόν να καθορίζει το στοιχειωμένο απ' αυτό παρόν, ο συγγραφέας με τρόπο αριστοτεχνικό το κρατά σαν καμβά στην ιστορία αλλά και στη ζωή των δυο περιθωριακών μπάτσων που κατά κάποιον τρόπο πρωταγωνιστούν. Ο Λιονέλ Κασντάν –Αρμένης συνταξιούχος βετεράνος που κουβαλά μια πατρίδα– και ο Βολό –Ρώσος, τοξικομανής και ωραίος σαν ροκ σταρ– ξεφλουδίζουν την Ιστορία μαζί με το δικό τους προσωπικό παρελθόν και αντιμετωπίζουν το γρίφο βαδίζοντας επάνω στον δικό τους προσωπικό γρίφο.
Το αποτέλεσμα, ένα βιβλίο που αναλόγως τον αναγνώστη του έχει τη δύναμη και την αφηγηματική δεινότητα να γίνεται πολλά: ατμοσφαιρικό θρίλερ και πολιτικό μυθιστόρημα, δοκίμιο για τη Μουσική και το Κακό (οποία αντίφαση!), ψυχαναλυτική ιστορία και αφήγημα ιστορικό – κατορθώνει πολλές φορές να ξαφνιάσει.



“Ιστορίες ντροπής” του Γιώργου Παμπούκη, Εκδ. “Πατάκη”“Ιστορίες Ντροπής” του Γιώργου Παμπούκη. Εκδ. “Πατάκης”, σελ. 421,

Στο εξώφυλλο του δοκιμίου, μια γκραβούρα του 190υ αιώνα. Από κεφάλι γυναίκας ξεπηδούν από τις μάγισσες του Μεσαίωνα μέχρι την Ιωάννα της Λωραίνης και την Αφροδίτη της Μήλου. Στα περιεχόμενα, η ιστορία των γυναικών μέσα από την Ιστορία, την Πολιτική, τη Θρησκεία, την καθημερινότητα και τη νοοτροπία. “Όλοι οι απίστευτα απάνθρωποι καταναγκασμοί που έχουν επιβληθεί “θεσμικά” στις γυναίκες” και έχουν από τους άντρες σχεδιαστεί και επιβληθεί: οι αρχικοί λόγοι και οι γυναίκες στις μη μονοθειστικές θρησκείες, η μητέρα Θεά, οι Κέλτισσες, οι Αμαζόνες και οι γυναίκες στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, οι Ρωμαίες, οι γυναίκες στις ανατολικές θρησκείες , ο Ιουδαισμός, οι γυναίκες στο Ισλάμ και στο σύγχρονο κόσμο. Θεσμικές ρυθμίσεις και ορισμοί, ανατροπές στον τομέα της απασχόλησης, ο φεμινισμός, ο μεταφεμινισμός και ο ανεξερεύνητος ανθρώπινος ψυχισμός. Το “γιατί άραγε” σε εγκλήματα που αφορούν το μισό πληθυσμό της γης, θα μείνει ανοιχτό, καθώς και η διερεύνηση στη συλλογική συνείδηση του δυτικού κόσμου, η σεξουαλική τρομοκρατία που εξακολουθεί να ασκείται στις μέρες μας σε βάρος των γυναικών. Η ιστορία των γυναικών που είναι και η ιστορία του κόσμου. Ή άλλως η ιστορία του κόσμου που καθορίζει την ιστορία των γυναικών.

Οι πιο γενναιόδωροι όσον αφορά το ζήτημα των γυναικών, ήταν η Μινωική Κρήτη κι οι Κέλτες. Σκληρότεροι όλων η Καθολική εκκλησία και οι Ιεροεξεταστές. Το μεγάλο αγκάθι, το υψηλό μορφωτικό επίπεδο των ιεροεξεταστών. Οι μοναδικές γυναίκες που στην ιστορία των γυναικών μοιάζει να είχαν το πάνω χέρι, οι αμαζόνες “αλλά στην κοινωνία των αμαζόνων δεν υπήρχαν άντρες. Συνευρίσκονταν μια φορά το χρόνο σε κάποιο χωριό, γεννούσαν και μάλιστα υπάρχει και ένας ανατριχιαστικός θρύλος ότι τα αρσενικά τα θανάτωναν ή τα στέλνανε πίσω στον πατέρα, αν ήταν γνωστός ο πατέρας”.

Ο Γιώργος Παμπούκης, ο συγγραφέας, πολιτικός μηχανικός σπούδασε, αλλά ως δοκιμιογράφος καταγράφηκε στις συνειδήσεις μας. Με μελέτες χρόνων για τον “Μεγάλο κόσμο του μικρού ανθρώπου”, για τις μονοθειστικές θρησκείες “Στην τροχιά του ενός Θεού”, για τη Γυναίκα μέσα από την Ιστορία, την Θρησκεία και την Φιλοσοφία στις “Ιστορίες Ντροπής”, για το Τυχαίο, στο μέλλον.

“Το πρόβλημα Σπινόζα” του Irvin D. Yalom. Μετάφραση: Ευαγγελία Ανδριτσάνου. Εκδ. “Άγρα”, σελ. 506, 19.80 ευρώ

“Το γεγονός ότι ένα επιχείρημα διαθέτει τη δύναμη να σε γαληνεύει στηρίζει την ιδέα ότι κανένα πράγμα δεν είναι πραγματικά καλό ή κακό, ευχάριστο ή τρομακτκό αφ' εαυτού και εαυτό. Μόνο το μυαλό σου το καθιστά τέτοιο”.

Στο καινούργιο βιβλίο του ο ψυχοθεραπευτής Γιάλομ εξετάζει μέσα από τη ζωή και το έργο του Σπινόζα, δυο εποχές και δυο βίους αλλόκοτα παράλληλους. Αυτή του εβραίου φιλοσόφου που έζησε αποσυνάγωγος το 17ο αιώνα και του οποίου το έργο επηρέασε την παγκόσμια σκέψη και την άλλη του Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ που υπήρξε ο ιδεολόγος των ναζί. Συνδετικός κρίκος ο... Γκαίτε και η αδυναμία του στον Σπινόζα. Κεντρικός άξονας αυτού του ιστορικού και φιλοσοφικού μυθιστορήματος μια αναγνωστική παρεξήγηση και μια διανοητική εμμονή.

Στις σελίδες του, οι εποχές και οι διαδρομές των δυο ανδρών εκτυλίσσονται παράλληλα. Η καταγωγή του ενός και του άλλου, το ιστορικό πλαίσιο, οι αναγνώσεις και το συγγραφικό έργο, οι εκ διαμέτρου διαφορετικές ζωές. Η ασκητική ζωή του ενός και η μεγαλομανής ζωή του άλλου. Η “Ηθική” του ενός και το καταστροφικό μένος του άλλου. Το σημείο εκκίνησης του ενός και η απώθηση και αυτής καθ' εαυτής της καταγωγής του άλλου. Η γαλήνια ζωή του ενός. Και η εγκληματική διαδρομή του άλλου.

Στα περιεχόμενα οι σύνθετες εποχές και των δυο. Οι εβραίοι της Ισπανίας στη Γερμανία όσον αφορά την εποχή του Σπινόζα. Η απρόσμενη άνοδος του ναζισμού, όσον αφορά την εποχή του Ρόζενμπεργκ.

Στην “Ηθική” του εξάλλου ως και αυτό το είχε προβλέψει ο Σπινόζα:

“Διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν να επηρεαστούν από ένα και το αυτό αντικείμενο με διαφορετικούς τρόπους. Ένας και ο αυτός άνθρωπος μπορεί να επηρεαστεί από ένα και το αυτό αντικείμενο με διαφορετικούς τρόπους σε διαφορετικούς χρόνους”.

Κι ο Ίρβιν Γιάλομ ως ψυχοθεραπευτής με εβραικές ρίζες είναι κάτι που το γνωρίζει καλά, με αποτέλεσμα να ανατέμνει το απόστημα της κάθε εποχής, να εξηγεί την απαρχή του κακού και να φωτίζει αυτή την αλλόκοτη ιστορική παρεξήγηση.